Қазақстанның мемлекеттік органдары өткір әлеуметтік мәселеге бюрократиялық реакцияның классикалық үлгісін көрсетті: Ақтөбедегі әлеуметтік маңызы бар өнімдердің тапшылығының себептері мен қабылданып жатқан шаралар туралы нақты ақпарат берудің орнына, ведомстволар Тұрақтандыру қорының жұмыс тетіктерінің жалпы сипаттамасымен шектеліп, бос сөрелер мәселесін шешудің нақты жолдарын ұсынбады.
Еске сала кетейік, Ақтөбе тұрғындары бірнеше ай бойы негізгі азық-түлік өнімдерінің өткір тапшылығына тап болып отыр. Бұған дейін ФБРК редакциясы хабарлағандай, дүкен сөрелерінде негізгі өнімдер: сиыр еті, тауық жұмыртқасы, құс еті, күнбағыс майы жоқ. Қант, ұн және макарон да тапшы болды. Бос сөрелер жағдайы өткен жылдың аяғынан бастап жалғасып келеді және әлі күнге дейін шешілген жоқ.
Біз сондай-ақ жазғандай, «Ақтөбе» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы (ӘКК) 2023 жылы әртүрлі қолдау бағдарламаларына, соның ішінде өңірлік Тұрақтандыру қорын қалыптастыруға 2,6 млрд теңгеге жуық қаражатты қоса алғанда, 20,6 млрд теңгеден астам елеулі қаржыландыру алды. Сонымен қатар, аудиторлық тексеру ұйымда 20,7 млн теңге сомасына елеулі мүлік жетіспеушілігін анықтады.
ШЕШІМДЕРДІҢ ОРНЫНА ФОРМАЛДЫ ЖАУАПТАР
Ақтөбедегі азық-түлік тапшылығы жағдайына қатысты ресми сауалдарға берілген жауаптарда мемлекеттік органдар бірыңғай тәсілді көрсетті: дағдарыстың себептері мен қабылданып жатқан шаралар туралы нақты ақпарат берудің орнына, олар жалпы жұмыс тетіктерін сипаттауға назар аударды.
ҚР Сауда және интеграция министрлігінің Сауда комитеті өз жауабында «әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының (ӘМАТ – ФБРК ред. ескертпесі) экономикалық қолжетімділігін арттыру үшін іске асырылатын» жеті тармақтан тұратын іс-шараларды тізбеледі. Олардың ішінде — тиімсіз делдалдарды анықтау, отандық өндірушілерді қолдау, сыртқы сауданы тарифтік реттеу және сауда субъектілерімен түсіндіру жұмыстары. Ақтөбе дүкендеріндегі тауарлардың болуын нақты тексеру немесе қазіргі тапшылықты шешу шаралары туралы бір ауыз сөз жоқ.
«Ақтөбе» ӘКК өз жауабында тіпті мәселенің бар екенін жоққа шығарып: «Қазіргі уақытта Ақтөбе облысында ӘМАТ өнімдерінің тапшылығы жоқ» деп мәлімдеді. Бұл мәлімдеме қала тұрғындарының көптеген куәліктерінде және бұрынғы жарияланымдарда көрсетілген нақты жағдайға тікелей қайшы келеді.
Ақтөбе облысының Ауыл шаруашылығы басқармасы Тұрақтандыру қорын қалыптастыруға 4,5 млрд теңге бөлу туралы қысқа жауаппен және жеткізушілермен өзара іс-қимыл тетігінің жалпы сипаттамасымен шектеліп, өнімдердің нақты сатып алынуы немесе жеткізілуі туралы бірде-бір нақты санды ұсынбады.
МӘЛІМДЕМЕЛЕРДЕГІ СӘЙКЕССІЗДІКТЕР
Әртүрлі ведомстволардың жауаптарындағы қайшылықтар ерекше назар аударады. «Ақтөбе» ӘКК жеткізушілер алдындағы қарыздың бар-жоғын үзілді-кесілді жоққа шығарады: ««Ақтөбе» ӘКК» АҚ-ның жеткізушілер алдында қарызы жоқ және болған да емес». Алайда, жеткізушілерге жақын дереккөздерге сілтеме жасаған бұрынғы жарияланымдарда «Ақтөбе» ӘКК бірнеше ай бойы жеткізілген өнім үшін төлем жүргізбей жатқаны хабарланған болатын.
Сондай-ақ, Тұрақтандыру қорының тиімділігін бағалаудағы айырмашылық назар аударады. Егер ресми жауаптарда тетік жұмыс істеп тұрған және тиімді ретінде ұсынылса, сөрелерде өнімдердің нақты жоқтығы керісінше айтады.
БЮРОКРАТИЯЛЫҚ ТҰЖЫРЫМДАРДЫҢ АРТЫНДАҒЫ ЖҮЙЕЛІК МӘСЕЛЕЛЕР
Жалпы тіркестер мен тетіктердің стандартты сипаттамаларының артында жылдар бойы шешілмей келе жатқан жүйелік мәселелер көрінеді. Елеулі қаржыландыруға (Тұрақтандыру қорына 2,6 млрд теңге) қарамастан, өңір нарығындағы әлеуметтік маңызы бар тауарлардың көлемі ең төменгі деңгейде — бүкіл нарықтың 2% ғана шамасында. Бұл баға белгілеуге тиімді әсер ету үшін түбегейлі жеткіліксіз.
Жағдайды ӘКК арқылы жеткізілетін тауарлардың сапасы басқа жеткізушілердің өнімдерінен жиі төмен болып, әлеуметтік тауарларды баға артықшылықтары болса да бәсекеге қабілетсіз ететіндігі ушықтырады.
Тағы бір мәселе — жеткізушілерге қойылатын күрделі бюрократиялық талаптар. Кепілдік мүлкін немесе банк кепілдігін ұсыну қажеттілігі бағдарламаның көптеген әлеуетті қатысушыларын, әсіресе бәсекелес бағамен тұрақты жеткізуді қамтамасыз ете алатын шағын және орта бизнес өкілдерін алып тастайды.
Сонымен қатар, әртүрлі мемлекеттік органдар арасында тиімді өзара іс-қимыл жоқ. Әрбір ведомство ортақ мәселені шешу үшін күш-жігерді үйлестірмей, өзінің ақпараттық өрісінде жұмыс істейді, бұл жауапкершіліктің бұлыңғырлануына және қажетті шешімдердің тежелуіне әкеледі.
НАҚТЫ ӘРЕКЕТТЕРДІҢ УАҚЫТЫ
Ақтөбедегі әлеуметтік маңызы бар өнімдердің тапшылығы жағдайы бюрократиялық рәсімдер мен халықтың нақты қажеттіліктері арасындағы алшақтықты айқын көрсетеді. Тұрақтандыру қорларына бөлінетін миллиардтаған теңге дүкен сөрелеріндегі қолжетімді өнімдерге айналмайды.
Мәселені шешудің нақты шараларының орнына жалпы жұмыс тетіктерін сипаттаудан тұратын мемлекеттік органдардың формалды жауаптары дағдарыстың ауқымын мойындауға және оны еңсеру үшін жауапкершілікті өз мойнына алуға ниеттің немесе қабілеттің жоқтығын көрсетеді.
Жағдайды шынымен жақсарту үшін, мүмкін, қаржыландыруды көбейту ғана емес, Тұрақтандыру қорларының жұмыс тетіктерін түбегейлі қайта қарау, жеткізушілермен өзара іс-қимылды жеңілдету және, ең бастысы, формалды рәсімдерді сақтауға емес, соңғы нәтижеге — сөрелерде қолжетімді өнімдердің болуына бағдарлау қажет.
Бюджеттік миллиардтаған теңге халық үшін негізгі азық-түлік өнімдерінің болуын қамтамасыз етпейтін қалыптасқан жағдай, сондай-ақ аудиторлық тексеру анықтаған жетіспеушіліктер егжей-тегжейлі тексеруді талап етеді.
Осыған байланысты ФБРК редакциясы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі (Антикор) және Қаржылық мониторинг агенттігі (ҚМА) Ақтөбе облысындағы Тұрақтандыру қорына бөлінген қаражаттың пайдаланылу тиімділігіне ерекше назар аударуды және бюджет қаражатының мақсатты жұмсалуын тексеруді сұрайды.