ФБРК редакциясы 2024 жылы қазақстандық ведомстволардың ірі мемлекеттік сатып алулары туралы материалдар сериясын аяқтайды.
Мазут, бизнес-кластағы автомобильдер, серверлік жабдықтар және сүңгуір қызметтерін не біріктіреді? Мұның бәрі – қазақстандық министрліктердің мемлекеттік сатып алулары. ФБРК редакциясы бірнеше ай бойы ведомстволардың бюджет қаражатын қайда және қалай жұмсайтынын зерттеп, олардың әрқайсысының ірі келісімшарттарын жүйелі түрде талдады. Енді қорытынды шығару уақыты келді.
Біздің талдауымыз барлық ведомстволарда байқалатын бірнеше негізгі заңдылықтарды анықтады. Бірінші және ең айқыны – мемлекеттік аппараттың ауқымды цифрландыруы. Жыл сайын ондаған миллиард теңге ақпараттық жүйелерді құруға, компьютер паркін жаңартуға, бағдарламалық қамтамасыз етуге және цифрлық инфрақұрылымға жұмсалады. Бұл үрдіс IT-саладан алыс сияқты министрліктерде де байқалатыны қызық. Мысалы, Ауыл шаруашылығы министрлігі цифрландыруға шамамен 1,9 млрд теңге жұмсады, ал фермерлер әлі күнге дейін 359 млрд теңге көлеміндегі төленбеген субсидиялардан зардап шегуде.
Бұл парадоксалды жағдай цифрлық трансформацияның тиімділігін күмәнға қалдырады: қаражат процестерді жеңілдетуі және жылдамдатуы тиіс технологияларға жұмсалады, бірақ салалардың негізгі мәселелері шешілмей қалады. Айталық, қаржы министрлігі, цифрландыруға жұмсалатын шығындар бойынша көш бастап тұрған, сонымен бірге сыбайлас жемқорлық үшін сотталған қызметкерлер саны бойынша үздік үштіктің қатарында. Технологиялардың өзі басқару мәдениеті мен бақылау тетіктеріндегі тиісті өзгерістерсіз жүйелік мәселелерді шеше алмайтыны анық.
Мемлекеттік сатып алуларды талдау кезінде көрінетін екінші заңдылық – ведомствоішілік қаржы ағындарының ашық еместігі. Көптеген министрліктер ведомстволық ұйымдарға айтарлықтай қаражат жіберіп, ерекше жабық қаржылық циклдар жасайды. Жарқын мысал – ішкі істер министрлігі, мұнда 18 млрд теңгеге жуық сома ҚР ІІМ «Ақпараттық-өндірістік орталығы» арқылы ІІМ жүйесіне қайтарылады. Ұқсас тәжірибе әділет министрлігінде де байқалады, мұнда «ҚР Заңнама және құқықтық ақпарат институты» көптеген келісімшарттардың алушысына айналады.
Ведомстволық құрылымдар шеңберіндегі мемлекеттік қаражаттың мұндай шоғырлануы бюджет қаражатын тиімсіз пайдалану тәуекелдерін тудырады және сыртқы бақылауды қиындатады. Бәсекелестік болмаған жағдайда, бағалардың әділдігі мен көрсетілетін қызметтердің сапасын бағалау қиын, бұл келісімшарттар құнының асыра көрсетілуіне және ресурстардың ашық бөлінбеуіне әкелуі мүмкін.
Үшінші үрдіс өкілдік шығындарына басымдық берумен байланысты. Үнемдеу және шығындарды оңтайландырудың жарияланған бағдарламаларына қарамастан, әкімшілік ғимараттарды ұстауға және басшылықты көлікпен қамтамасыз етуге айтарлықтай сомалар әлі де жұмсалады. Мысалы, Көлік министрлігі бюджеттің үлкен үлесін «Транспорт Тауэр» ғимаратын ұстауға және басшылықты бизнес-кластағы автомобильдермен қамтамасыз етуге бөлді, ал энергетика министрлігі басшылықты көлікпен қамтамасыз етуге 85,7 млн теңге жұмсады.
Бұл шығыстар әлеуметтік салалардағы үнемдеумен ерекше қарама-қайшы келеді. Әкімшілік ғимараттарды ұстауға жүздеген миллион теңге жұмсалған кезде, көптеген әлеуметтік бағдарламалар қаржыландырылмай қалады. Мұндай басымдықтарды бөлу бюджет қаражатын пайдалану тиімділігіне және шығыстардың қоғамның нақты қажеттіліктеріне сәйкестігіне күмән тудырады.
Жалпы үрдістердің артында көбінесе ведомстволар жұмысының ерекшелігімен анықталатын елеулі айырмашылықтар да жасырынған. Мысалы, энергетика министрлігі негізгі қаражатты отын сатып алуға жұмсайды, бұл елдің энергетикалық қауіпсіздігіне жауап беретін орган үшін қисынды. Денсаулық сақтау министрлігі кадрлар даярлауға баса назар аударады, ұлттық экономика министрлігі мемлекеттік-жекешелік әріптестікті дамытуға шоғырланған, ал туризм және спорт министрлігі спорт бағытына басымдық береді.
Мұндай айырмашылықтар салалардың объективті қажеттіліктерін ғана емес, сонымен қатар министрлік басшылығының субъективті басымдықтарын, кейде саяси нұсқауларды да көрсетеді. Париждегі Олимпиада ойындары жылы спорт бағытын қаржыландыру туризм саласын қолдаудан бірнеше есе асып түскені қызық, бірақ ішкі туризмді дамыту экономикалық саясаттың басым міндеттерінің бірі ретінде жарияланады.
Мемлекеттік сатып алулардағы баға белгілеу мәселесі ерекше назар аударуды қажет етеді. Келісімшарттарды талдау әртүрлі министрліктер арасында ғана емес, бір ведомство ішінде де бір типтегі тауарлар мен қызметтердің құнында айтарлықтай айырмашылықтарды көрсетеді. Мәселен, энергетика министрлігі үшін мазуттың әртүрлі партияларындағы құны айқын себептерсіз ерекшеленеді. СІМ-дегі компьютердің орташа құны 615 мың теңгені құрайды, бұл ұқсас жабдықтың нарықтық бағасынан айтарлықтай жоғары.
Мұндай сәйкессіздіктер сатып алынатын тауарлар мен қызметтерге қойылатын ерекше талаптармен де, бағалардың негізсіз асыра көрсетілуіне жол беретін мемлекеттік сатып алу жүйесінің жетілмегендігімен де түсіндірілуі мүмкін. Тиімді бақылау мен баға белгілеудің ашық тетіктері болмаған жағдайда, бюджет қаражатын мақсатсыз пайдалану тәуекелдері айтарлықтай артады.
Тағы бір қызықты үрдіс – жарияланған мақсаттар мен нақты шығыстар арасындағы өсіп келе жатқан алшақтық. Көптеген министрліктер сөз жүзінде ұзақ мерзімді стратегиялық бағдарламаларға басымдық беретінін жариялайды, бірақ іс жүзінде қаражаттың үлкен бөлігі ағымдағы операциялық шығыстарға және әкімшілік аппаратты ұстауға жұмсалады. Мысалы, экология министрлігі қоршаған ортаны қорғау бойынша ауқымды жоспарларына қарамастан, негізінен мониторинг пен зерттеулерге шоғырланған, нақты табиғат қорғау іс-шараларына емес.
Министрліктердің ресми уәделері мен нақты шығыстары арасындағы алшақтық бірден бірнеше себептермен түсіндіріледі. Біріншіден, бюджеттік процестердің өзі біршама инерциялы — тіпті бір нәрсені тез өзгертуге ниет болса да, ол оңай емес. Екіншіден, жүйе ішінде жиі қарсылық кездеседі — барлық шенеуніктер өзгерістерді қолдауға дайын емес. Соңында, мемлекеттің объективті қаржылық шектеулері бар. Дегенмен, дәл мемлекеттік сатып алулар күн тәртібінде қандай басымдықтар шынымен тұрғанын көруге мүмкіндік береді — әдемі ұрандар мен жария мәлімдемелерсіз.
Болашақта не күтуге болады? Егер қазіргі үрдістер сақталса, біз процестерді қарапайым автоматтандырудан жасанды интеллект элементтері мен аналитикалық жүйелерді енгізуге біртіндеп көшу арқылы мемлекеттік аппаратты одан әрі цифрландыруды байқаймыз. Цифрлық даму министрлігі қазірдің өзінде цифрлық инфрақұрылымды дамытуға