ФБРК редакциясы Қазақстан аумағы арқылы ірі қара малды (ІҚМ) экспорттау схемаларын талдауды жалғастыруда. Бүгін біз бақылауды мағынасыз ететін тетіктер туралы айтатын боламыз: көптеген көліктерге арналған бірыңғай құжаттар, жолда электронды куәліктерді жою және күндердегі хронологиялық сәйкессіздіктер.
Еске салайық, тергеудің бірінші бөлігінде ФБРК қарапайым ресейлік ветеринариялық куәліктердің Еуразиялық экономикалық одақтан (ЕЭО) тыс елдерге мал экспорттау үшін қалай пайдаланылуы мүмкін екенін, бұл Ресей ішіндегі тасымалдардың көрінісін жасайтынын жазды. Ресми алушы - ресейлік мекеме, нақты алушы - Тәжікстандағы немесе Өзбекстандағы ауыл.
Бұған дейін біздің редакция тергеулер сериясын ет өнімдері мен тірі малды экспорттаудағы ықтимал схемалар, сондай-ақ базарлардағы жалған сараптамалар, күйдіргі індетінің өршуін жасыру және ақбөкен етінің заңсыз саудасы туралы жариялады. Сонымен қатар, біз ауыл шаруашылығы министрлігі бақылайтын елдің ветеринариялық қауіпсіздік жүйесі қауіпті өнімдердің импортына қалай жол беретінін жаздық.
НЕГЕ ҚАДАҒАЛАУ МАҢЫЗДЫ
Екінші ерекшелік - ФБРК қолына түскен құжаттарда бірнеше көлік құралына арналған бірыңғай ветеринариялық куәліктің рәсімделуі. Дереккөздің айтуынша, жануарлар партиясын әртүрлі көліктерге бөлу немесе қайта тиеу кезінде нақты көлік құралдарын және олардың арасындағы жануарлардың бөлінуін көрсететін жеке құжаттар немесе түзетулер ресімделуі керек. Бұл жүкті қадағалау үшін жасалуы керек, бірақ іс жүзінде бұл жоқ.
Мысалы, алынған құжаттардың бірінде 25 қарашадағы ветеринариялық куәлік табылды, ол 200 бас союға арналған ірі қара мал партиясына, екі көлік құралымен бір мезгілде тасымалданады. Куәлікті Усть-Кан аудандық жануарлар ауруларына қарсы күрес станциясының ветеринариялық дәрігері берген. Жіберуші - «Меркит» ЖШС, маршрут бойынша соңғы меже - Өзбекстанның Бұқар облысы.
Дәл осылай басқа құжатта - сол мекеме берген, жіберуші бірдей, маршруты Қазақстан арқылы Өзбекстанның Әндіжан облысына баратын 120 басқа, екі көлікпен тасымалданатын 20 қарашадағы куәлік бар.
Айталық, 23 қарашадағы 225 бас союға арналған ірі қара мал партиясына арналған ветеринариялық куәлікке үш жеке CMR жүкқұжаты қоса берілген. Әрбір жүкқұжат 75 басты тасымалдауға жеке ресімделген. Үш көлік құралы, үш жеке жүкқұжат, бірақ бір жалпы ветеринариялық куәлік.
Ең айқын жағдай - 23 қарашада ветеринариялық дәрігер Тұтқұшев мырза (тергеудің бірінші бөлігінен бізге таныс) берген куәлік. Құжат тіркемелері бар сегіз жүк көлігімен тасымалданатын 400 бас союға арналған ірі қара мал партиясына ресімделген. Бір қызығы, жіберуші және алушы ретінде бірдей тұлға, «Меркит» ЖШС көрсетілген, жөнелту пункті - Алтай Республикасының Яконур ауылындағы карантиндік пункт, ресми межелі пункт - Алтай өлкесінің Рубцовск қаласындағы Рубцовск шекаралық карантиндік ветеринариялық пункті (ШКВП).
Алайда соңғы алушы әрі қарай көрсетілген - Өзбекстанның Бұқар облысындағы «XOSIYATLI QORAKO'L NURI PAXTACHILIK VA G'ALLACHILIK KLASTER» ЖШС, маршрут: Яконур — Майма — Рубцовск — Қазақстан Республикасы — Өзбекстан Республикасы — Бұқар облысы. Сегіз көлікке сегіз жеке жүкқұжат ресімделген, бірақ жалғыз ветеринариялық куәлік.
Мұндай ресімдеу қандай жануарлардың қай көлік құралында екенін анықтауды қиындатуы мүмкін. Тірі жануарлардың тізімдемелерінде әрбір жануар RU1 префиксінен басталатын әріпті-сандық кодпен электронды белгімен сәйкестендірілген, бұл ресейлік сәйкестендіру жүйесіне сәйкес келеді. Бірақ бірнеше көлікке бір куәлік ресімдеу кезінде жануарлар тізімінің көлік құралдары бойынша бөлінбеуі байқалады.
Бұл неге маңызды? Жолда ауру немесе өлім-жітім анықталған жағдайда, ауру жануардың қай көліктен екенін анықтауды қиындатуы мүмкін. Сонымен қатар, бұл құжаттарда көрсетілмей жүктің бір бөлігін ауыстырудың техникалық мүмкіндігін жасауы мүмкін.
ЖІБЕРІЛГЕННЕН КЕЙІН ЖОЮ
Анонимді дереккөз сипаттаған схеманың үшінші ерекшелігі - «Меркурий» жүйесіндегі электрондық ветеринариялық ілеспе құжаттармен (ЭВІҚ) ықтимал манипуляциялар. Жүйе талаптарына сәйкес, қағаз ветеринариялық куәлік қолданыстағы электрондық құжатпен байланыстырылуы керек. Алайда, іс жүзінде, тексеру актілеріне қарағанда, қағаз құжаттар ЭВІҚ жойылғаннан кейін де пайдаланыла берген.
Мысалы, 26 қарашадағы ветеринариялық куәлікке ЭВІҚ ресімделген. «Меркурий» жүйесіндегі скриншотқа сәйкес, құжаттың мәртебесі «жойылды», жою күні - 28 қараша. Сонымен қатар, құжатқа 28 қарашадағы Ақтөбе облысы «Жайсан» ветеринариялық-бақылау пунктіндегі (ВБП) және 30 қарашадағы Түркістан облысы «Б.Қонысбаев» ВБП-дегі ветеринариялық-санитариялық тексеру актілері қоса берілген. Жүк Қазақстан шекарасынан 28 және 30 қарашада өткен, ал электрондық құжат 28 қарашада жойылған - яғни нақты жіберілгеннен кейін, бірақ жүк жолда болған кезде.
Курск облысынан алынған басқа екі куәлікте де осындай жағдай. Біреуінің ЭВІҚ мәртебесі «жойылды», жою күні - 28 қараша. Сол сериядағы, біріншіден 18 минуттан кейін ресімделген басқа куәлікке арналған ЭВІҚ та 28 қарашада «жойылды». (Бізге бұрыннан таныс) Крюкова ханым ресімдеген әрқайсысы 30 бастан тұратын екі жүк те 28 қарашада «Жайсан» ВБП және 30 қарашада «Б.Қонысбаев» ВБП арқылы өткізілген, бұл тексеру актілерінде тіркелген, электрондық құжаттардың жойылған мәртебесіне қарамастан.
Бұл не туралы айтады? Мұндай тәжірибе электрондық қадағалаудан жалтаруға мүмкіндік беруі мүмкін. Жойылған құжат қолданыстағы ретінде көрсетілмейді, ал қағаз куәлік формальды түрде шекарада пайдаланыла және қабылдана беруі мүмкін.
Тағы бір ерекшелік 23 қарашадағы 400 басқа арналған электрондық құжаттан табылды. Ветеринариялық куәліктің тізімдемесінде ЭВІҚ 23 қарашада «ресімделді» деп көрсетілген. Бірақ құжаттардың сол бумасында 24 қазаннан бастап басқа ВСД туралы ақпарат бар. Біз не бір ЭВІҚ кейіннен жойылған, не қағаз құжатты бұрыннан бар электрондық құжатқа байланыстыру әрекеті жасалған деп болжауға болады.
ХРОНОЛОГИЯЛЫҚ СӘЙКЕССІЗДІКТЕР ЖӘНЕ ҚАЙТА ТИЕУ АКТІЛЕРІ
Құжаттарды кейіннен ресімдеуге уақыттық сәйкессіздіктер де нұсқауы мүмкін, мысалы, құжаттарды ресімдеу күндері мен қайта тиеу және шекаралық бақылау актілері арасындағы.
Мысалы, ұсынылған құжаттардың бірінде 2025 жылғы 29 қыркүйектегі екі ветеринариялық куәлік бар. Екеуі де үш көлік құралымен тасымалданатын 50 бас ІҚМ-ға ресімделген. Екеуіне де Қабарды-Балқар Республикасының «Баксанский РЦБ» ветеринариялық станциясының бас ветеринарлық дәрігері - Гутов мырза қол қойған. Құжаттарға 10 қарашадағы қайта тиеу актісі қоса берілген, оған сәйкес, автомобильдердің ақаулығына байланысты тірі жануарларды басқа көлік құралдарына қайта тиеу жүргізілген. Актіге сол Гутов қол қойған. Куәліктерді 29 қыркүйекте ресімдеу мен 10 қарашадағы қайта тиеу актісі арасындағы уақыт айырмашылығы 42 күнді құрайды, бұл, кем дегенде, осы кезеңде жануарлардың ұсталған орны туралы сұрақтар тудырады.
Ветеринариялық куәліктерді ресімдеу мен қазақстандық ветеринариялық бекеттерден өту арасында да кідірістер байқалады. Мысалы, 25 қарашадағы 200 басқа арналған куәлікке Абай облысындағы «Ауыл» ВБП-де 27 қарашадағы тексеру актісі қоса берілген - екі күннен кейін. Содан кейін Түркістан облысындағы «Б.Қонысбаев» ВБП-де 29 қарашадағы акт. 23 қарашадағы 400 басқа арналған куәлікке 25 қарашадағы «Ауыл» ВБП актісі, содан кейін негізгі құжат берілгеннен кейін бес күннен кейін 28 қарашадағы «Б.Қонысбаев» ВБП актісі қоса берілген.
ӘРІ ҚАРАЙ НЕ?
Күндердегі сәйкессіздіктер, жолда жойылған электрондық құжаттар, көліктер колоннасына арналған бірыңғай куәліктер - осының бәрі тұтас көріністі құрайды: қолданыстағы мал бақылау жүйесі қауіпсіздік функциясын орындауды тоқтатып, транзиттік ағындарды жабуға ыңғайлы қызметке айналуда (егер ол қазірдің өзінде осындай болмаса). Формальды түрде бәрі ресімделген сияқты, іс жүзінде қадағалау әр кезеңде жойылады.
Тұтынушыларды қорғау және қауіпті аурулардың алдын алу үшін құрылған ветеринариялық бақылау енді сұр экспорттық схемалардың логистикасына енгізілген деп болжауға тәуекел етеміз. Реттеуші формальды тексерулермен шектелгенше, инфрақұрылымның өзі ережелерді айналып өту құралына айналады.
Бірақ осы схемалардың артында нақты кім тұр? Қандай ветеринариялық бекеттер мұндай жүктерді жүйелі түрде өткізіп жібереді? Неліктен бірдей есімдер құжаттарда қайта-қайта пайда болады? Қорытынды бөлімде біз схеманың «түркістандық түйінін», күтпеген беларусь ізін және бес елді қамтитын ықтимал тәжірибенің толық географиясын көрсетеміз.
Жалғасы бар...
