2025 жылдың қорытындысы бойынша ауыл шаруашылығы министрлігі ірі қара мал (ІҚМ) саны бойынша жоспардың артығымен орындалғанын хабарлады. Алайда Жоғары аудиторлық палатасының аудиті жекелеген статистикалық деректердің дұрыстығына және елдің азық-түлікпен қамтамасыз етілуін бағалау әдістемесіне қатысты сұрақтарды анықтады.
МАЛ БАСЫН АУДИТТЕУ НЕНІ АНЫҚТАДЫ
Жоғары аудиторлық палатасының деректері бойынша, 2025 жылға арналған ІҚМ басының жоспары 8 001 мың бас құраған, ал ауыл шаруашылығы министрлігінің деректері бойынша нақты көрсеткіш 8 167 мың басқа жеткен.
Сонымен қатар аудиторлар ІҚМ басы бойынша статистика жинаудың дұрыстығын талдады. 2023 жылғы қаңтарда мал санының 22,6%-ға, немесе 1 900 мың басқа төмендегені тіркелген. Ал 2025 жылғы қаңтарға қарай бірқатар өңірлерде көрсеткіштердің қалыптан тыс жоғары өсу қарқыны байқалған.
ҚАЙ ӨҢІРЛЕРДЕ ЕҢ ЖОҒАРЫ ӨСІМ ТІРКЕЛДІ
Аудиторлар абсолюттік мәндерде мал басының ең айтарлықтай қалпына келуін бірнеше өңірде атап өтті.
Абай облысында көрсеткіш 2023 жылы минус 320,5 мың бастан 2025 жылы плюс 331,8 мың басқа өзгерген.
Түркістан облысында минус 178 мың бастан плюс 215,3 мың басқа ауысу тіркелсе, Батыс Қазақстан облысында (БҚО) минус 50,1 мың бастан плюс 200,2 мың басқа өзгеріс байқалған.
Сондай-ақ ІҚМ саны бойынша деректердің елдегі сүт және ет өндірісінің өсу қарқынымен сәйкес келмейтіні атап өтіледі.
АЗЫҚ-ТҮЛІКПЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТІЛУ ҚАЛАЙ БАҒАЛАНДЫ
Ауыл шаруашылығы министрлігі «Азық-түлік тауарларымен қамтамасыз етілу деңгейі» нысаналы индикаторына қол жеткізілгені туралы есеп берді. Жоспар 80% болғанда, министрліктің жедел деректері бойынша нақты көрсеткіш 105,8% құрады.
Алайда тексеру ішкі нарықтың өнімнің алты түрі бойынша қамтамасыз етілуіне қол жеткізілмегенін көрсетті. Бұл құс еті (78%), балық (75%), алма (73%), шұжық бұйымдары (66%), ірімшік пен сүзбе (56%) және құмшекер (34%) туралы болып отыр.
ҚОРЫТЫНДЫ КӨРСЕТКІШТЕРГЕ НЕЛІКТЕН СҰРАҚ ТУЫНДАДЫ
Жоғары аудиторлық палатасында атап өткендей, қамтамасыз етілудің жоғары қорытынды көрсеткішіне өнімнің жекелеген санаттары бойынша жоспардың айтарлықтай артығымен орындалуы есебінен қол жеткізілген. Атап айтқанда, күнбағыс майы бойынша көрсеткіш 363%, ал ұн бойынша 210% құрады.
Аудиторлардың бағалауынша, мұндай жағдайларда жалпы индикаторға қол жеткізу формалды сипатқа ие, себебі бірқатар әлеуметтік маңызы бар азық-түлік өнімдері бойынша импортқа тәуелділік сақталып отыр.
Сонымен қатар, азық-түлік қауіпсіздігі деңгейін есептеу бойынша қолданыстағы әдістемелік ұсынымдарда тамақ өнімдерін тұтынудың физиологиялық нормалары ескерілмейтіні атап өтіледі.
КОНТЕКСТ ЖӘНЕ МАҢЫЗЫ
Аудиторлардың бүгінгі тұжырымдары ауыл шаруашылығы саласында жануарларды есепке алу және деректер сапасы проблемалары туралы алғашқы сигнал емес.
Бұған дейін Қостанай облысының прокуратурасы Қамысты ауданында 1 910 бас ауыл шаруашылығы жануарын жалған вакцинациялау фактілерін, сондай-ақ мал басы бойынша статистикалық есептілікті 537 басқа көтеріп көрсетуді хабарлады. Сонымен қатар, тексеру ветеринариялық препараттарды сақтау тәртібінің бұзылуын және вакцинация мерзімдерінің сақталмауын анықтады.
2025 жылғы маусымда Қостанай облысы Әулиекөл ауданының прокуратурасы «Ауыл шаруашылығы жануарларын сәйкестендіру» базасына жоқ мал басын жалған енгізудің 1 764 жағдайын, сондай-ақ іс жүзінде жүргізілмеген вакцинация туралы мәліметтерді енгізудің 6 806 жағдайын анықтады.
«БҚО ветеринария дәрігерлері» қоғамдық бірлестігінің төрағасы, ветеринария ғылымдарының докторы Ғайса Әбсатіров те бұған дейін ветеринариялық қауіпсіздік саласындағы ресми есептілікті сынға алған. Оның сөзінше, өңірлердегі прокурорлық тексерулер жалған вакцинациялау және жоқ мал басын қосып жазу жағдайларын анықтаған.
Саладағы проблемалар ветеринария қызметінің жай-күйімен де байланыстырылады. Қазіргі уақытта Қазақстанда бір ветеринария маманы шамамен 2 мың бас малға қызмет көрсетеді, норматив 750 бас болғанда, бұл сарапшылардың пікірінше, эпизоотиялық жағдайды бақылау мен жануарларды есепке алуды қиындатады.