2021 жылы Ақмола облысы прокуратурасы ауылшаруашылық тауарын өндірушілерді қолдауға арналған жеңілдікті дизель отынын иемденудің ауқымды схемасын анықтады. Жергілікті билік конкурссыз тағайындаған «операторлардың» қоймаларында мемлекеттік отынның мыңдаған тоннасы қонып, нақты фермерлер дизельді нарықтық бағамен сатып алды. Төрт жыл өткен соң мемлекеттік қолдауды бөлудің бақылау тетіктері іс жүзінде өзгермеді, бұл: схема әлі де жұмыс істеуі мүмкін дегенді білдіреді. ФБРК қарамағына түскен сол тексеру құжаттары алғаш рет аграршыларды қолдау бағдарламасын таңдаулыларды байыту құралына айналдырған жүйенің мәліметтерін ашады.
Кәсіпкерлік субъектілері мен мемлекеттің өзара іс-қимылының басты принциптерінің бірі мемлекеттік органдар қызметінің заңдылығы, субъектілердің теңдігі және ашықтығы болуы тиіс. Алайда шындық, жиі болатындай, түбегейлі өзгеше болып шығады. Жеңілдікті отынды бөлу кезінде облыстың жергілікті атқарушы органдары жүйелі түрде әділеттілік және мемлекеттік қолдауға тең қолжетімділік принциптерін бұзды.
Басты мәселе операторларды — отын жеткізушілер мен аграршылар арасындағы делдалдарды, олар арқылы жеңілдікті отын берілетін, іріктеу рәсімдерінің ашық еместігінде болды. Ашық конкурстардың орнына «бақыттылар» тізімі аудандық билік жіберген тізімдер бойынша облыс әкімінің орынбасарымен бекітілді. Таңдауды негіздейтін ешқандай құжат жүргізілмеді. Іріктеу критерийлері болмады. Бәсекелестік күрес басынан алынып тасталды.
Сондықтан операторлар билікке жақын құрылымдар болып, нақты кәсіпкерлер бас тарту алып немесе бағдарламаға қатысу мүмкіндігі туралы мүлде білмегені таңқаларлық емес. Кәсіпкерлер жағдайды түсінуге тырысқанда, оларды аудандық әкімдіктерден облыстық ауыл шаруашылығы басқармасына және кері қарай тұйық шеңбермен жіберді.
Жарқайың ауданындағы «PetroRetail» ЖШС тарихы ерекше көрсеткіш. Компания 2020 жылдың ақпан айында бағдарламаға қатысуға өтінім берді, бірақ аудандық әкімдіктен мәселе олардың құзыретіне кірмейді деп, облыстық басқармаға жүгінуге кеңес берген жауап алды. Облыста болса, операторларды аудандар анықтайды деп жауап берді. Классикалық бюрократиялық айналым.
Сандықтау ауданындағы «Каз-Шер и Компания» ЖШС де ұқсас жағдай орын алды: өтінімді жай ғана елемеді. Ал Атбасар ауданында кәсіпкерлер прокуратураға операторларды іріктеу рәсімі ашық емес және олардың мүдделері ескерілмегенін тікелей мәлімдеді.
Отын алушылардың тізімдерін қалыптастыру жүйесі кем емес абсурдты болды. Облыстың он екі ауданында шенеуніктер фермерлерден өтінімдер жинаумен мүлде айналыспады. Оның орнына олар егіс алқаптары туралы статистикалық деректер негізінде тізімдер жасап, бағдарламаға қатысудан күдіктенбегендерді де алушылар етіп тағайындады.
Степногорск мұндай тәсілдің көрнекі мысалы болды. Шенеуніктер болжам бойынша 130 тонна дизель отыны қажет 15 шаруашылықтан тұратын тізім жасады. Оператор жеңілдікті бағамен бүкіл көлемді адал сатып алды. Бірақ оған бар болғаны екі шаруашылық жүгініп, тек 13 тоннаны алып кетті. Қалған 117 тонна операторда қалып қойды, ол мемлекеттік отынды үлкен үстемемен қайта сату мүмкіндігіне ие болды.
Сол кезде аймақтағы ең үлкен алқапты — 1350 гектарды өңдейтін «Ақбай Мермұхан» ЖШС басшысы тергеушілерге дизельді нарықтық бағамен сатып алатынын және жеңілдікті бағдарламаның бар екенін мүлде білмегенін мойындады. Шенеуніктердің ешқайсысы оны ақпараттандыруды қажет деп таппаған, бірақ дәл осындай ірі өндірушілер мемлекеттік қолдаудың негізгі бенефициарлары болуы керек еді.
Бірақ бұл әлі бәрі емес. Прокуратура алушылар тізіміне ауыл шаруашылығы өндірісімен мүлде айналыспайтын ұйымдардың қосылғанын анықтады. Мысалы, агротехникалық колледждер оқу алқаптарында жұмыс істеу үшін дизель отынын алған. Бұл ретте осы учаскелерден алынған өнім нарыққа емес, тек оқу орындарының ішкі қажеттіліктеріне жұмсалған.
Нәтижесінде облыстық тізімдерге енгізілген 813 ауыл шаруашылығы тауарын өндірушінің едәуір бөлігі егіс науқаны кезінде отын үшін мүлде жүгінбеген. Операторларда фермерлердің қажеттіліктері үшін жеңілдікті бағамен алынған 3487 тонна дизель өткізілмей қалды. Отынның бұл тонналарын кейін нарықтық бағамен сатуға болатын еді, бұл мемлекеттік бюджет есебінен 185 миллион теңгеден астам құрайтын үстеме пайда әкелер еді.
Сонда жеңілдікті дизель отынын бөлудің осындай ауқымды бағдарламасы қалайша бірқатар бұзушылықтарға, ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердің наразылығына және ресурстарды тиімсіз пайдалануға айналды? Мүмкін, себептердің бірі аграршыларды қолдаудың жалпы тұжырымдамасын әзірлеген ауыл шаруашылығы министрлігінің кейін оны іске асыруды бақылаудан іс жүзінде бас тартуында жатыр.
Қалай болғанда да, схема тамаша болып шықты. Орталық билік қолдау бағдарламасын іске қосудан саяси дивидендтер алады, жергілікті шенеуніктер жеңілдікті отынға қолжетімділікті сатады, ал операторлар пайдаланылмаған көлемдер есебінен байиды. Ұтыста қалған жалғыздар — осы бағдарлама қолдауы тиіс болған нақты ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер.
Таңдаулылар тізіміне енбеген адал фермерлер отынға қосымша шығындар көтеруге мәжбүр, бұл олардың бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді. Сонымен бірге бизнес үшін тең емес жағдайлар жасалады: біреулер мемлекеттік қолдау алады, басқалары — жоқ, әрі іріктеу критерийлері ешкімге белгісіз. Аграрлық қауымдастықтың мемлекеттік бағдарламаларға деген сенімі жойылды. Егер шешімдер ас үйде қабылданса, неге өтінім беріп, бюрократиялық рәсімдерге уақыт жұмсау керек? Егер нақты көмекті тек билікке жақын құрылымдар ғана алса, неге қолдау уәделеріне сену керек?
Осы тексеруден бері төрт жыл өтті, бірақ көріп отырғанымыздай, жүйелі өзгерістер болмады. Мемлекеттік қолдауды бөлу тетіктері сол ашық емес күйінде қалды. Алушыларды іріктеу критерийлері әлі де түсініксіз. Бюджет қаражатын пайдалануды бақылау формалды болып қалады. Демек, ауыл шаруашылығын қолдау бағдарламалары есебінен байыту схемалары бүгін де жұмыс істеуі мүмкін.
Ақмола облысындағы жағдай — бүкіл елде көрініс табатын ведомствоаралық үйлестірудің жүйелі мәселесінің айсбергтің ұшы ғана. ФБРК редакциясы бұл мәселе туралы материалдан материалға, сериядан серияға дейін түсіндіреді. Бұл мемлекеттік бақылаудың тексерулер кезіндегі саботажынан (егер олар жүргізілсе) санкцияланбаған қоқыс үйінділеріне қарсы күресте да, Бұқарқа өзенінің саласы мысалында су ресурстарын қорғауда да, және мемлекеттік қызметшілердің өз міндеттерін қалай жай ғана жалтаратынынан да көрінеді, бұл жақында дәл сол Ақмола облысының Жер ресурстарын басқару департаментінде (ЖРБД) айқын көрсетілді.
Жұмыстың бірыңғай стандарттарының, нақты рәсімдердің және тәуелсіз мониторингтің болмауы кез келген мемлекеттік бағдарламаны лотереяға айналдырады. Одан ол арналған адамдар ұта ма, әлде ақша делдалдардың қалтасына кете ме — бұл тек жергілікті шенеуніктердің адалдығына байланысты. Ал тәжірибе көрсеткендей, оған сенуге болмайды.
ФБРК редакциясы бүгінде жағдайдың қалай көрінетінін білу үшін профильді ведомстволарға ресми сұраулар жіберді.
Жалғасы бар...