Үш қаржы жылында «Шымкент әуежайы» АҚ түсімі 3,3 млрд теңгеден 15,5 млрд теңгеге дейін бес есеге жуық өсті. Бір қарағанда, бұл Қазақстанның оңтүстік әуе қақпасының қарқынды өсу тарихы сияқты көрінеді. Бірақ кәсіпорынның таза пайдасы сол кезеңде тек пропорционалды өсіп қана қоймай, түсімнен пайыздың үлесіне дейін құлдырады. Ал соңғы есептілікке қосымшаларда бір құжаттың шегінде бір-бірімен сәйкеспейтін цифрлар табылады. ФБРК редакциясы Шымкент әуежайының есептілігін талдауды ұйғарды.
ЕСЕПТІЛІКТЕН НЕ БЕЛГІЛІ
ФБРК «Шымкент әуежайы» АҚ-ның үш жинақ аудиттелген қаржылық есептілігін – 2023, 2024 және 2025 жылдарға, оның ішінде 2022 жылға салыстырмалы деректерді талдады. Міне, біз не анықтадық.
Компанияның түсімі 3,3 млрд теңгеден (2022 жыл) 4,4 млрд (2023 жыл), 7,9 млрд (2024 жыл) және 15,5 млрд теңгеге (2025 жыл) өсті. 2025 жылғы түсімнің 70%-дан астамы – бұл авиаотынды өткізу (10,8 млрд теңге 2022 жылғы 961 млн-ға қарсы), ал әуежай қызметтерінің өзіндегі кірістер сол кезеңде анағұрлым қарапайым – шамамен екі есеге өсті.
Таза пайда түсім динамикасына сәйкес келмейді: 221 млн теңге (2022 жыл), 511 млн (2023 жыл), 131 млн (2024 жыл, 74%-ға құлдырау) және 133 млн теңге (2025 жыл – іс жүзінде өсімсіз). Таза маржа 2022 жылғы 6,7%-дан 2025 жылы 0,86%-ға дейін төмендеді.
2023, 2024 және 2025 жылдарға арналған үш тәуелсіз аудиторлық қорытындының барлығы ескертумен берілген пікірді қамтиды. Негізгі құралдарды соңғы рет қайта бағалау 2014 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша жүргізілген, содан бері компания активтердің баланстық құнының олардың әділ құнына сәйкестігін талдамаған, аудиторлар мұны Халықаралық қаржылық есептілік стандарттарының (ХҚЕС) 16 «Негізгі құралдар» талаптарына сәйкессіздік деп атайды.
2024 жылғы 9 қаңтардан бастап әуежай акциялары пакетінің 100%-ы «SCAT» әуекомпаниясы» АҚ-ға 10 жылға – 2034 жылға дейін сенімгерлік басқаруға берілді.
ӘУЕЖАЙДЫҢ ҚЫЗМЕТІ
Әуежайдың табиғи монополия субъектісі ретіндегі қызметі Қазақстанның бейіндік заңымен реттеледі. Тарифтік саясатты ұлттық экономика министрлігінің табиғи монополияларды реттеу комитеті бекітеді. Жалғыз акционер – қалалық құрылым, яғни кәсіпорынның түсімі мен пайдасы Шымкент бюджетінің мүдделеріне тікелей әсер етеді.
Сенімгерлік басқару шарты SCAT-қа перронды қайта жаңартуды, әуежайды дамытудың бас жоспарын әзірлеуді және он жыл ішінде ғимараттарды қайта жаңарту мен техниканы жаңартуға кемінде 4 млрд теңге салуды міндеттейді. Оның орнына басқарушы әуежайдың таза кірісінің 30%-ы мөлшерінде сыйақы алу құқығын алады – бұл компания айналымының өсуі басқарушыға тиімді болатын тұжырым, тіпті қорытынды пайда өспесе де.
Сондай-ақ, сенімгерлік басқару басталғанға дейін, 2023 жылы әуежай SCAT-қа жер учаскесін сатып, осы мәміледен 900 млн теңге мөлшерінде кіріс танығаны назар аудартады. Дәл осы біржолғы операция 2023 жылдың рекордтық пайдасын қамтамасыз етті: онсыз салыққа дейінгі қаржылық нәтиже іс жүзінде шығын болар еді – есептілікте ашылған цифрлар бойынша есептеу шамамен 164 млн теңге теріс шаманы береді. 2023 жылдың соңына қарай SCAT пен «Эйр Астана» АҚ-ға әуежайдың барлық сауда дебиторлық берешегінің 91,5%-ы тиесілі болды – бір жыл бұрынғы 54,9%-ға қарсы, сонымен қатар жер учаскесі бойынша берешектің едәуір бөлігі мерзімі өткен болып есептелді.
БҰЛ НЕНІ БІЛДІРЕДІ
Мұнда әсіресе уақыт бойынша сәйкестік назар аудартады: отынды қайта сатудан түсімнің жарылыс тәрізді өсуі дәл 2024 жылдан – әуежайды жедел басқару әуекомпанияға өткеннен кейін бірден басталады. 2024–2025 жылдары бұл сегмент жеті еседен астам өсті. Ресми түрде бұл басқарушының сыйақысын есептеу базасын ұлғайтады, өйткені шарт оның үлесін компанияның таза кірісіне байланыстырады.
Сонымен қатар шығыстар түсіммен бірдей қарқынмен, ал жылдың бір бөлігінде одан да жылдам өсті: әкімшілік шығыстар үш жылда үш есеге жуық өсті, ал компанияның 2025 жылғы жиынтық міндеттемелері 156%-ға – 1,8 млрд-тан шамамен 4,5 млрд теңгеге дейін өсті, ал меншікті капитал іс жүзінде өзгеріссіз қалды (1%-ға өсім). Компания қарастырылып отырған кезеңде алғаш рет қарыз тартты – 2025 жылы 1,5 млрд теңге, ал қаржылық леверидж коэффициенті 4,85%-дан шамамен 24%-ға дейін көтерілді.
2025 жылғы есептіліктің өзіндегі ішкі алшақтық ерекше назар аудартады. Сауда кредиторлық берешегі туралы қосымшада 946 млн теңге сомасы көрсетілген, ал валюталық тәуекел және капиталды басқару туралы қосымшаларда сол күнгі сол бап 1,72 млрд теңге ретінде көрсетілген – екі есеге жуық көп. Бұл алшақтықты түсіндіруге мүмкіндік беретін деректер есептіліктің ашық бөлігінде жоқ.
Тағы бір мәтіндік дәлсіздік 2024 жылғы аудитор қорытындысында табылды. Негізгі құралдарды қайта бағалаудың жоқтығы туралы абзац 2023 жылғы есептегі тұжырымды сөзбе-сөз қайталайды, 2023, 2022 және 2021 жылдарға сілтеме жасайды – есепті 2024 жылға жаңартылмаған. 2025 жылғы есепте дәл осы тұжырым 2025, 2024, 2023 және 2022 жылдарға дұрыс кеңейтілген.
Егер тенденция сақталса, қала жалғыз акционер ретінде айналымы бойынша өсіп келе жатқан активтен барған сайын қарапайым дивидендтер ала береді: 2024 жылдың қорытындысы бойынша төлем бір жыл бұрынғы 357,5 млн-ға қарсы тек 91,5 млн теңгені құрады – 74%-ға құлдырау, сонымен қатар сол ірі төлемнің мерзімі өткені үшін компанияға 4,2 млн теңге өсімақы есептелді. Капитал өзгеріссіз болғанда қарыз жүктемесінің өсуі кәсіпорынның қаржылық тәуекелдерін арттырады, әсіресе валюталық позицияларды хеджирлеудің жоқтығымен ұштасқанда – 2025 жылы бағамдық айырмалар бойынша айналым 2024 жылға қарағанда шамамен жеті есе өсті.
Он жылдан астам уақытқа созылған негізгі құралдарды қайта бағалаудың шешілмеген мәселесі мемлекеттік әуежай активтерінің баланстық құны олардың нақты нарықтық құнын көрсетпейтінін білдіреді, демек, осы цифрларға негізделген кез келген шешімдер (басқарушының сыйақысын есептеуден бастап инвестициялардың тиімділігін бағалауға дейін) ескірген базаға сүйенеді.
Еске салайық, бұған дейін ФБРК «Нұрсұлтан Назарбаев халықаралық әуежайы» АҚ-ның 2024 жылғы есептілігін талдады. Онда аудитор активтердің 80%-ына кепілдік беруден бас тартты, әуежай мемлекетке 395,4 млн теңгеге сотта жеңіліп қалды, ал қарыз сомасы мен оның келтірілген құны арасындағы айырма бөліп төлеуге байланысты кіріс ретінде көрсетілді.
Жақында біз «Алматы халықаралық әуежайы» АҚ-ның есептілігін талдадық. Үш жыл қатарынан әуежайдың есептілігі түсім бойынша өсуде, бірақ 2023, 2024 және 2025 жылдарға арналған есептерді жолма-жол салыстырғанда тек өсім ғана емес, құжаттан құжатқа өзгеріссіз көшетін бірқатар детальдар анықталады, оның ішінде мерзімі өткен лицензия туралы тұжырым және жаңа терминал салу жөніндегі міндеттеме сомасы, ол терминалдың өзі салынып, ашылған кезде бір мәнде қатып қалған.
«Хиуаз Доспанова атындағы халықаралық әуежайы» АҚ-ның есептілігінде біздің редакция акцияға шаққандағы пайданы есептеудегі қайталанатын қатені және есептілікке қосымшалардағы сәйкессіздіктерді анықтады, оларды Атырау әуежайы кейінірек мойындады және келесі есептілікте түзетуге уәде берді.