С 2026 жылғы 1 маусымнан бастап Қазақстанда мемлекеттік платформа – Көлік құжаттарын басқарудың бірыңғай жүйесі (КҚББЖ) арқылы тауар-көлік құжаттары мен жол парақтарын электронды түрде ресімдеу міндетті күшіне енді. Бұзушылық үшін әкімшілік жауапкершілік көзделген. Бірақ мәселе мынада: міндетті көшу сәтінде жүйе, наразы пайдаланушылардың пікірлеріне қарағанда, техникалық және ұйымдастыру жағынан дайын емес болып шықты.
НЕ БОЛДЫ
2026 жылғы мамырда ФБРК анонимді ботына Көлік құжаттарын басқарудың бірыңғай жүйесі (КҚББЖ) пайдаланушыларынан шағымдар түсе бастады.
Порталға тіркеу электрондық пошта мекенжайы бойынша жүзеге асырылады: деректерді енгізгеннен кейін растау сілтемесі келуі керек. Пайдаланушылардың айтуынша, алғашқы кезде хаттар мүлдем келмеген немесе спамда қалған. Нәтижесінде адамдар қолдау қызметінің Telegram-чатына жүгінуге мәжбүр болды, онда ЖСН, БСН және электрондық пошта мекенжайларын жария түрде жібереді. Чатқа кіру – ашық. Қолдау қызметінің өзі әдепкі бойынша бот режимінде жұмыс істеді, өтініштерден кейін аккаунттарды қолмен белсендірді.
Қазақстандық заңнамада ЖСН мен электрондық поштаның үйлесімі жеке деректер ретінде сараланады. Оларды ашық чатқа жария түрде беру «Жеке деректер және оларды қорғау туралы» ҚР Заңын әлеуетті бұзу болып көрінеді.
Пайдаланушылардың бірі порталда 2018 жылы қайтыс болған адамның деректерін көрсетіп, компанияны тіркегенін және тіркеу сәтті өткенін хабарлады. Басқа пайдаланушы өзі жасамаған тіркеу бар екенін анықтады. Басқаша айтқанда, пайдаланушылардың сөзіне сенсек, жүйе тіркелетін адамдардың түпнұсқалығын жай ғана тексермейді.
Оның ішінде адамдар сайтта пайдаланушыларға арналған нұсқаулықтардың жоқтығына, бухгалтерлік бағдарламалармен интеграцияның жоқтығына шағымданады, ал порталдағы құқық иеленуші мен әзірлеуші мүлдем көрсетілмеген. Жол парақтарын келісу үшін медицина қызметкерін байланыстыру процесі соншалықты анық емес болып шықты, пайдаланушылар сол Telegram-чаттан «қашықтан медицина қызметкерлерін» іздеуге мәжбүр, бұл верификацияның сұр нарығын оңай құруы мүмкін.
ФБРК редакциясы платформаның жұмысын өз бетінше түсінуді жөн көрді және ол туралы ашық дереккөздерде ақпарат жоқтың қасы болғандықтан, біз көлік министрлігіне жүгіндік.
БҰЛ ҚАНДАЙ ЖҮЙЕ ЖӘНЕ ОЛ ҚАЙДАН ПАЙДА БОЛДЫ
КҚББЖ - жүк жөнелтушілер, тасымалдаушылар мен жүк алушылар арасында бастапқы көлік құжаттарын тіркеуге және алмасуға арналған цифрлық платформа. Идеалды жағдайда ол мемлекетке бүкіл ел бойынша жүк ағындары туралы деректерді беруі, құжаттардың электронды түрде қолжетімділігі арқылы тасымалдауды жылдамдатуы және жол инспекторларына жүктемені азайтуы керек.
Көлік министрлігінің жауабынан жүйені әзірлеуші «Arta Software» ЖШС екені және оны сатып алу туралы шарт 2021 жылғы 24 мамырда ҚР индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінің көлік комитетімен жасалғаны көрінеді. Шарт құны 15 млн теңгені құрады. Министрліктің деректері бойынша, жүйені кейіннен сүйемелдеуге қаржыландыру бөлінбеген.
Айта кету керек, шарт бір көзден жасалған. Министрліктің жауабына сәйкес, КҚББЖ бағдарламалық қамтамасыз етуге және бастапқы кодына айрықша құқықтар көлік комитетіне тиесілі. Алайда 2023 жылы жүйе «AV-Software» ЖШС сенімгерлік басқаруына берілді - себептері түсіндірілмеді.
kompra.kz сервисінің деректері бойынша, «Arta Software» ЖШС нарықта 18 жылдан астам жұмыс істейді, бағдарламалық кодты әзірлеуге және тестілеуге маманданған. Компания басшысы - Жұмағали Жаманжигітов, құрылтайшысы - Болат Башеев. Компания «Теміржол қызметтерінің электрондық саудасы» ҚББ, «ARTA Almaty» ЖШС және «ARTA Astana» ЖШС -мен ілестес.
Министрліктің деректері бойынша, 2024 жылғы қарашада жүйе өнеркәсіптік пайдалануға енгізілді, ал 2024 жылғы шілдеде «Мемлекеттік техникалық қызмет» АҚ аккредиттелген зертханасы КҚББЖ-ның ақпараттық қауіпсіздік аудитін жүргізді: сәйкессіздіктер анықталмады.
Айтпақшы, КҚББЖ техникалық сипаттамасы тікелей көпфакторлы аутентификацияға және қол жеткізу құқықтарын шектеудің рөлдік моделіне қойылатын талапты көздеген. Сонымен қатар пайдаланушылар платформада құпия сөздердің күрделілігіне және қосымша верификацияға қойылатын талаптардың жоқтығын атап өтеді. Пайдаланушыларды аутентификациялау және верификациялаудағы түбегейлі мәселелер, бүгінгі күндегі мәліметтер бойынша, әлі жойылмаған.
БҰЛ НЕЛІКТЕН МАҢЫЗДЫ
Іске қосылатын сервистің техникалық кемшіліктері туралы сөз болып отыр - бұл сирек кездеспейді. Бірақ мұндағы қитұрқы мәселе - мемлекет бұл платформаны пайдалануды әкімшілік жауапкершілік қаупімен міндетті етті. Кәсіпкерлер мен тасымалдаушыларға таңдау берілмеген, олар жүйемен оның қандай түрде болса да жұмыс істеуге міндетті.
Сондай-ақ, жүйені құру сәтінен бастап оны сүйемелдеуге бір теңге де бөлінбегені таңқаларлық - бұл туралы министрліктің ресми жауабында тікелей айтылған. Сонымен бірге «Arta Software» ЖШС-мен жасалған шарттың техникалық сипаттамасы 500 000 жол парағын, 1 500 000 тауар-көлік құжатын және 15 000 пайдаланушы кезінде шамамен 150 000 000 жазбаны құрайтын жылдық жүктемені көздеген. Нөлдік сүйемелдеу бюджеті бар жүйе мұндай көлемдерді қалай көтеруі керек - ашық сұрақ.
Сонымен қатар, әзірлеуге арналған шарт 2021 жылы бір көзден жасалған, ал 2023 жылы жүйе жария негіздемесіз басқа компанияның басқаруына өтті. Мемлекеттік сатып алу сайтында қолжетімді техникалық сипаттама мен авторлық шарт бағдарламалық қамтамасыз етуге айрықша құқықтардың жеке тұлғадан, белгілі бір Айымгүл Әбілевадан, «Arta Software» ЖШС пайдасына өтеусіз және авторлық құқықтың бүкіл қолданылу мерзіміне берілгенін бекітеді. Біздің ойымызша, құқық иелену тізбегі бұл оқиғада жеке талдауға лайық.
Сөзсіз, мемлекет құжат айналымын цифрлық форматқа ауыстыруға құқылы, бұл негізделген және перспективалы міндет. Алайда шикі платформаны міндетті пайдалануды енгізу және бір мезгілде әкімшілік мәжбүрлеу жүйелік ақаулардың тәуекелдері жүйе сапасына жауаптыларға емес, бизнеске аударылатын жағдайды тудырады. Мәлімделген жүктеме көлемдері кезінде сүйемелдеу бюджетінің болмауы, аутентификациядағы олқылықтар, ашық жеке деректер - бұлардың бәрі салалық ведомстволардың жария жауаптарын талап ететін сұрақтар екені сөзсіз.
Естеріңізге сала кетейік, ФБРК редакциясы жылдан-жылға көлік саласындағы жүйелік мәселелерді жарыққа шығарады. 2023 жылғы мамырда біз 500-1000$ тұратын шетелдік рұқсат бланкілерін алу және қайта сату үшін бір күндік фирмаларды пайдалану схемалары туралы айтып бердік. 2024 жылғы қаңтарда автомобиль көлігі комитеті бланкілерді