Өскемен әуежайы үш жыл ішінде шығыннан әсерлі пайдаға дейінгі жолдан өтті: ондағы түсім екі еседен астам өсті. Сол кезеңде оның жалғыз акционері — «Ертіс» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы (ӘКК) АҚ компанияға құны 15,7 млрд теңгеге жуық активтерді берді. ҚҚЗБК 2023, 2024 және 2025 жылдардағы есептілікті және оларға аудиторлық қорытындыларды салыстырды. Өсу әсерлі, бірақ құжаттардағы барлық цифрлар бір-бірімен сәйкес келмейді, ал мүліктің ең үлкен бөлігі аудиторлардың ескертуінің нысанасы болып қала береді.
ЕСЕПТІЛІК НЕНІ КӨРСЕТЕДІ
«Өскемен әуежайы» АҚ түсімі 2023 жылы 1,3 млрд теңге, 2024 жылы 2,3 млрд және 2025 жылы 3,2 млрд болды. Жылдар бойынша таза нәтиже: 181,8 млн шығын, 91,1 млн шығын және 208,6 млн теңге пайда. Жалпы пайда, яғни қызметтердің өзіндік құнын шегергеннен кейінгі түсім, 80,6 млн-нан 609,5 млн-ға дейін өсті, ал оның түсімдегі үлесі 6,2%-дан 19,3%-ға дейін көтерілді. 2023 жылғы 213,5 млн операциялық шығын 2025 жылы 130,7 млн операциялық пайдаға ауысты. Ақша қаражаты 199 млн-нан 599,9 млн-ға дейін ұлғайды. Сонымен бірге үш жылдағы таза нәтижелердің сомасы әзірге теріс: -64,4 млн теңге.
ӨСУ НЕДЕН ПАЙДА БОЛДЫ ЖӘНЕ БАЛАНС НЕГЕ ШАМАМЕН СЕГІЗ ЕСЕ ӨСТІ
Баланс 2023 жылдың басындағы 2,2 млрд-тан 2025 жылдың соңындағы 18 млрд-қа дейін ұлғайды. Негізгі үлесті табылған ақша емес, акционердің жарналары қосты. 2023 жылы «Ертіс» ӘКК 11,2 млрд теңгеге ұзақ мерзімді активтерді енгізді. 2024 жылы ол акциялардың қосымша шығарылымы арқылы тағы 4,5 млрд енгізді. Негізгі құралдар 1,7 млрд-тан 17,2 млрд теңгеге дейін өсті.
Мүлікпен бірге амортизация, яғни активтер құнының шығыстарға біртіндеп есептен шығарылуы келді. Ол 2023 жылы 186,3 млн-нан 2024 жылы 280,1 млн-ға және 2025 жылы 361,1 млн-ға дейін өсті. Рас, түсімнің өсуіне нақты не себеп болғанын есептілік түсіндірмейді. 2023 және 2025 жылдардағы ескертпелерде кірістердің қызмет түрлері бойынша бөлінісі және жолаушылар ағыны туралы деректер жоқ. Жаңа активтердің енгізілуімен уақыт жағынан сәйкестік айқын, бірақ құжаттарда себеп-салдарлық байланыс бәрібір көрсетілмеген.
ПАЙДАНЫҢ САПАСЫ: САЛЫҚ, АҚША АҒЫНЫ ЖӘНЕ АУДИТ
ҚҚЗБК бағалауы бойынша әуежайдың тиімділігінің өсуі шынымен де нақты. 2025 жылы шығыстар 25,3%-ға, ал түсім 37,5%-ға өсті. Әкімшілік шығыстардың түсімдегі үлесі 22,4%-дан 15%-ға дейін төмендеді.
Бірақ қорытынды пайданың бір бөлігі тек есептік сипатта. 2025 жылы салыққа дейінгі пайда 185,3 млн болды, ал оны 208,6 млн-ға дейін 23,2 млн мөлшеріндегі салықтық әсер жеткізді. Бұл сома кейінге қалдырылған салық активінің 64,1 млн-нан 87,3 млн-ға дейін өсуіне тең. Бұл алынған ақша емес, болашақтағы салық үнемдеуі туралы жазба және оған таза пайданың шамамен 11%-ы тиесілі. Пайдаға көшкен компанияда мұндай активтің неге өсіп жатқанын ескертпелер түсіндірмейді. Есеп нысанында бұл сома жақшада, яғни теріс мәнде тұр, дегенмен арифметикалық тұрғыдан ол пайдаға қосылады.
Ақша бейнесі есептік көріністен біршама жақсырақ көрінеді. Операциялық қызметтен таза ағын 421,8 млн болды, бұл пайдадан шамамен екі есе көп. Барлық ақшаның шамамен 96%-ы екі шотта жатыр: «Банк ЦентрКредит» АҚ-дағы жинақ шотында (272,6 млн) және «Еуразиялық банкте» (304,1 млн).
Есептілікті үш түрлі компания тексерді. 2023 жыл үшін бұл — «Деловой Аудит» ЖШС, 2024 жыл үшін — «Ер-Аудит» ЖШС, ал 2025 жыл үшін — «Эксперт Аудит KZ» ЖШС. Соңғы екеуі ескертуі бар пікір білдірді: аудиторлар негізгі құралдар мен тауарлық-материалдық қорлардың түгенделуін бақыламаған.
2025 жылы аудитор активтердің санын басқа процедуралармен тексергенін көрсетті. Ескерту 16,9 млрд теңге негізгі құралдарға, яғни баланстың 94,3%-ына, және 164,7 млн (+29,8%) қорларға қатысты. Қорлардағы отын 40,9%-ға, 94,3 млн-ға дейін өсті, ал есептен шығаруға арналған резерв 48,2%-ға, 5,9 млн-ға дейін өсті.
ЕСЕПТЕРДЕГІ СӘЙКЕССІЗДІКТЕР
2025 жылғы есепте 2024 жылдың салыстырмалы деректері кейбір жерлерде 2024 жылғы аудиттелген есептіліктен ерекшеленеді. 2024 жылдың «Өзге шығыстары» 0,9 млн деп көрсетілген, ал түпнұсқада 1,9 млн тұр. Осы 1 млн айырмашылыққа байланысты салыстырмалы бағанның қосылғыштары салыққа дейінгі 89,1 млн шығын береді, дегенмен қорытынды 90,1 млн деп көрсетілген. 2024 жылдың ұзақ мерзімді активтерінің қорытындысы 17,3 млрд деп басылған, ал түпнұсқада және баптар сомасы бойынша ол 17,2 млрд-қа тең, бұл ретте жалпы баланс сәйкес келеді.
2025 жылдың соңындағы бөлінбеген пайда баланста 178 млн-ға тең, ал капиталдағы өзгерістер туралы есепте және түсіндірме жазбада 178,3 млн. Айырмашылық негізгі құралдарды қайта бағалауға байланысты. Капитал туралы есепте ол өзге жиынтық кіріс ретінде көрсетілген, ал пайда мен шығын туралы есепте ол жоқ: онда жалпы жиынтық кіріс 208,6 млн, ал капитал туралы есепте 208,9 млн.
Сол есептегі «өткен жылдың 1 қаңтарындағы қалдық» жолы 2024 жылдың соңындағы қалдықтарды (17,3 млрд) қайталайды. Іс жүзінде 2024 жылдың басындағы капитал 12,9 млрд болды. Сонымен қатар, 2024 жылға арналған капиталға ескертпеде «төленбеген капитал» 20 млн қорытынды 17 355,4 млн-ды береді, ал баланста 17 335,4 млн тұр. 2023 жылға арналған ескертпелерде 11 176 259 акция шығарылғаны көрсетілген, ал капитал 11,2 млрд-қа өсті (нақты сома — 11 176 289 мың, яғни айырмашылық 30 бірлікті құрайды).
БҰЛ НЕНІ БІЛДІРЕДІ
2025 жылы инвестициялар 69 млн теңге, яғни есептелген амортизацияның шамамен 19%-ын құрады. Негізгі құралдардың қалдық құны қазірдің өзінде 233,8 млн-ға (17,2 млрд-тан 16,9 млрд-қа дейін) төмендеді. Егер мұндай арақатынас 599,9 млн ақша қаражаты кезінде сақталса, инфрақұрылымның тозуы оның жаңартылуынан озып кетуі мүмкін.
Клиенттерден алынған аванстар 3,1 есе, 76,6 млн-ға дейін өсті. Бұл соманың шамамен 71%-ы екі әуе тасымалдаушысына тиесілі: «АК SCAT» АҚ (33,7 млн) және «Сибирь» ӘК (20,8 млн). Аванстардың мұндай шоғырлануы контрагенттердің шектеулі шеңберіне жоғары тәуелділікті көрсетеді және түсімдердің олармен ынтымақтастық көлемінің өзгеруіне сезімталдығын арттырады.
Еске салайық, бұған дейін ҚҚЗБК «Нұрсұлтан Назарбаев халықаралық әуежайы» АҚ-ның 2024 жылға арналған есептілігін талдады. Онда аудитор активтердің 80%-ына кепілдік беруден бас тартты, әуежай мемлекетке 395,4 млн теңгеге сот ісін жоғалтты, ал қарыз сомасы мен оның келтірілген құны арасындағы айырма бөліп төлеуге байланысты кіріс ретінде көрсетілді.
Жақында біз «Алматы халықаралық әуежайы» АҚ-ның есептілігін талдадық. Үш жыл қатарынан әуежайдың есептілігі түсім бойынша өсіп келеді, бірақ 2023, 2024 және 2025 жылдардағы есептерді жолма-жол салыстырған кезде тек өсу ғана емес, құжаттан құжатқа өзгеріссіз көшіп жүрген бөлшектер жиынтығы анықталады, оның ішінде мерзімі өткен лицензия туралы тұжырым және жаңа терминал салу жөніндегі міндеттеме сомасы, ол терминалдың өзі салынып, ашылып қойған кезде бір мәнде қатып қалған.
«Хиуаз Доспанова атындағы халықаралық әуежай» АҚ есептілігінде біздің редакция анықтады акцияға шаққандағы пайданы есептеудегі қайталанатын қатені және есептілікке ескертпелердегі сәйкессіздіктерді, оларды Атырау әуежайы кейінірек мойындады және келесі есептілікте түзетуге уәде берді.
ҚҚЗБК сондай-ақ «Шымкент әуежайы» АҚ-ның қаржылық есептілігін талдады, онда үш жыл ішінде түсім шамамен бес есе өсті, дегенмен кәсіпорынның сол кезеңдегі таза пайдасы пропорционалды өспеген, тіпті түсімнің пайыз үлестеріне дейін құлдыраған. Ал соңғы есептілікке ескертпелерде бір құжаттың шегінде бір-бірімен сәйкеспейтін цифрлар анықталады.
Ақтөбедегі «Алия Молдағұлова атындағы халықаралық әуежай» АҚ үшін сол үш есепті жыл қаржылық нәтиже бойынша мүлдем өзгеше болып шықты. Компания таза шығыннан және аудитордың ескертуінен өтті, содан кейін — пайданың күрт секіруінен және қарыз қаражатының пайда болуынан, ал одан кейін — капиталдың жарты миллиард теңгеге жуық ұлғаюынан өтті.
Өз кезегінде, «Сары-Арқа әуежайы» АҚ үш жыл ішінде айналым бойынша өсті, бірақ нәтиже сапасы бойынша емес. Онда 2023 жылғы 373 млн пайда 2025 жылы 1,05 млрд шығынға айналды, себебі өзіндік құн түсімнен әлдеқайда жылдам өсті.
«Ақтау халықаралық әуежайы» АҚ есептілігі көрсетті, өсіп келе жатқан түсімге қарамастан әуежайдың қаржылық нәтижелері тұрақсыз болып қала береді. Өткен жылдардағы пайда көбінесе салықтық әсерлермен қамтамасыз етілді, ал 2025 жылы компания жылды шығынмен аяқтады.
Ал «Павлодар әуежайы» АҚ есептілігі көрсетті негізгі қызмет нәтижелерінің тұрақты нашарлауын, бұл ретте өзге кірістерге және сыртқы қаржыландыруға тәуелділік артып келеді. Түсім қысқарып, операциялық шығындар ұлғайып, теріс ақша ағыны ақша қаражаты қалдықтарының толық дерлік сарқылуымен және ағымдағы өтімділіктің төмендеуімен қатар жүреді.
