Мыңнан астам жер иелері Бурабайда меншігінен өтемақысыз айырылуы мүмкін. Ресми түрде – 20 жыл бұрын жер бөлу кезіндегі бұзушылықтар себебінен. Бірақ алып қою басталғанмен бір мезгілде Ақмола облысының әкімдігі сол аумақтарда казино мен букмекерлік кеңселер үшін аймақтарды анықтады. ФБРК редакциясы осы оқиғалар арасындағы ықтимал байланысты анықтауды жөн көрді.
Осы жылдың қыркүйегінен бастап Бурабайдағы жүздеген жер пайдаланушылар жер ресурстарын басқару департаментінен сатып алу-сату шарттарын жарамсыз деп тану талабымен талап-арыздар алуда. Бұл жиырма жылдан астам уақыт бұрын сатып алынған, үйлер салынған, санаторийлер мен шағын бизнес кәсіпорындары жұмыс істейтін учаскелерге қатысты. Адамдар жылдар бойы қаражат салды, салық төледі, инфрақұрылымды дамытты. Енді олар ештеңесіз қалу қаупінде – алып қою кезінде өтемақы көзделмеген.
2000-жылдардың басында, "Бурабай" мемлекеттік ұлттық табиғи паркі құрылған кезде, жерге орналастыру жұмыстары кезінде ерекше қорғалатын табиғи аумақтың (ЕҚТА) тек сыртқы шекаралары ғана анықталды. Ал "бөгде жер пайдаланушылардың" – елді мекендердің, санаторийлердің, жеке учаскелердің ішкі шекаралары тиісті түрде белгіленбеді. Енді прокурорлық тексеру кенеттен осы учаскелердің барлығының шекаралары ұлттық парк аумағында орналасқанын анықтады. Ал бұл әкімдіктердің оларды бөлуге құқығы болмағанын білдіреді – ЕҚТА жерлері оларға бағынбайды.
Зардап шеккен ЖШС-нің бірінің мүддесін қорғайтын заңгер Павел Голобородько департамент пен прокуратура соттарда жер бөлу туралы әкімдіктің шешімінің өзін дауламайтынын – яғни оны заңсыз деп танымайтынын айтты. Тек кейінгі мәмілелерге шабуыл жасалуда. Оның үстіне, заңгерлер мұндай даулар мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сотта қаралуы керек екенін, талап-арыздар берілетін азаматтық және экономикалық соттарда емес екенін алға тартады. Олар сондай-ақ Жер кодексінің 148-бабына сілтеме жасайды, онда лауазымды тұлғалардың жер туралы талап-арыз бере алатын жағдайлары көрсетілген. Қорғаушылардың пікірінше, мәмілені жарамсыз деп тану бұл тізімге кірмейді.
2020 жылы Қарабұлақтағы мал базары да осындай жағдайға тап болғаны айғақты – соттар жердің мақсатты тағайындалуын өзгерту туралы әкімдік шешімін заңсыз деп таныды, бірақ бұл бизнестің жұмысын жалғастыруына кедергі болмады. Ал Бурабайда дәл осындай бұзушылық кезінде адамдарды өтемақысыз меншігінен айыруда.
Бүгінгі күні расталмаған мәліметтер бойынша, алып қоюға 1200-1300 учаске ілігеді. Олардың ішінде – демалыс аймақтары, жеке үйлер, шағын және орта бизнес нысандары. Алдымен соттар ірі кәсіпорындардан басталды, кейін шағын бизнес пен жеке тұлғаларға жетті. Жағдай әлеуметтік шиеленіс белгілеріне ие болды – тұрғындар митингке шыққысы келді, бірақ Бурабай ауданының әкімдігі бейбіт жиын өткізуге рұқсат бермеді.
Міне, осы жерде болып жатқан оқиғаға жаңаша көзқараспен қарауға мәжбүрлейтін қызықты бір бөлшек пайда болады. Біздің анонимді ботымызға Ақмола облысы әкімдігінің 2025 жылғы 23 қыркүйектегі қаулысы түсті. Құжат Бурабай ауданында казино, ойын автоматтары залдары, букмекерлік кеңселер және тотализаторлар орналастыру үшін аумақтардың шекараларын анықтайды. Әрі бұл аймақтар дәл қазір жерлер алынып жатқан жерлерді қамтиды: Щучинск қаласы оның "Светлый" және "Щучинский" санаторийлерімен, Үлкен Шабақты көлінің солтүстік-батыс бөлігі, Текекөл көлінің маңы, Бурабай кенті, Сарыбұлақ және Окжетпес ауылдары.
Қызықты сәйкестік, солай емес пе? Жиырма жыл бойы ешкімді жерге орналастырудағы дәлсіздіктер мазаламады, адамдар тыныш өмір сүріп, жұмыс істеді. Бірақ курортта ойын аймақтарын құру туралы шешім қабылдауға тұрды – және бірден жеке меншікті жаппай алып қою механизмі іске қосылды. Ресми түрде бәрі заң бойынша жүреді, әкімдіктің ұлттық парк аумағында жер бөлуге құқығы болмағандықтан, мәмілелер жарамсыз. Іс жүзінде бұл казино мен букмекерлік кеңселер үшін алаңдарды тазарту сияқты көрінеді.
Әкімдіктің қаулысы 2025 жылғы наурыздағы алдыңғы ұқсас құжатты күшін жояды, бұл ниеттердің маңыздылығын және жоспарларды түзетуді көрсетеді. Құмар ойын бизнесі бюджетке елеулі кірістер әкелетіні белгілі. Түсінеміз. Бірақ неліктен дәл Бурабайда, елдің басты табиғи курорттарының бірінде? Шынымен де қақтығысы аз аумақ табылмады ма? Сол Арқалық, Степняк немесе мыңдаған адамдарды көшірудің және жылдар бойы қалыптасқан өмір салтын бұзудың қажеті жоқ кез келген басқа елді мекен. Адамдар бәрібір барар еді – құмарлық қашықтықты танымайды.
Бірақ жоқ, таңдау дәл Бурабайға оның бірегей табиғаты, туристік инфрақұрылымы және, ең бастысы, жаңа жобалар үшін заңды түрде тазартуға болатын дайын жер учаскелері бар жерге түсті. Өйткені егер учаске заңсыз бөлінген деп танылып, өтемақысыз алынса, онда мемлекет бос аумақты алады. Ал кейін бұл жерлер құмар ойын бизнесіне берілуі мүмкін – бәрі заң аясында, бәрі әдемі.
Әйгілі прокурорлық тексеру және одан кейінгі талап-арыздар нақты бір мақсатқа жету үшін құрал ғана деген әсер қалыптасады. Жарияланбайтын, бірақ алып қою картасын жоспарланған ойын аймақтарының картасына салғанда тамаша көрінетін мақсат. 
Қорғаудың заңды дәлелдері сенімді көрінеді, бірақ әзірге соттар департамент жағына шығуда. Бірінші сатылар ұтылды. Апелляциялар дайындалуда, бірақ бұл оптимизм қоспайды – егер процесс артында маңызды экономикалық мүдде тұрса, азаматтардың мүмкіндігі аз. Әсіресе, бейбіт наразылықтың өзі жиын өткізуден бас тарту арқылы түп-тамырымен жойылатын жағдайда.
Сөйтіп, меншік иелерінің құқығын қорғауға тиіс мемлекеттің өзі осы құқықтарды жояды. Құқық бұзушылық үшін емес, жерді пайдалану шарттарын бұзғаны үшін емес, жиырма жыл бұрын мемлекеттің өзі жіберген қателік үшін. Әрі бұл қателіктің салдарын осы жерлер басқа мақсаттарға қажет болғанға дейін жиырма жыл бойы көтеріп келді.
Иә, әкімдіктер жер бөлу кезінде өкілеттіктерін асыра пайдаланған шығар. Бірақ мемлекет бұл мәмілелерді таныды, салықтарды қабылдады, адамдарға инвестиция салуға және салуға рұқсат берді. Ал меншік құқығы – нарықтық экономиканың іргетастарының бірі. Егер бүгін Бурабайдағы кәсіпкерден жерді алып қоюға болатын болса, ертең – елдің кез келген нүктесіндегі кез келген басқа меншік иесінен. Көп жылдық формальды кемшілікті табу жеткілікті. Мұндай тәжірибе инвесторларға нақты сигнал жібереді: сіздің меншігіңіз ол басқа мақсаттарға қажет болғанға дейін ғана қорғалған.
Карталар түпкілікті ашылып, алынған учаскелердің орнында неонды белгілері мен ойын автоматтарының дыбысы бар казино өскенде, шенеуніктер не айтады екен? Олар бұл жай ғана сәйкестік деп мәлімдей ме? Құмар ойын бизнесі аймақтары туралы қаулы мен 1300 учаскені алып қою – бір-бірімен еш байланысы жоқ параллель процестер деп айта ма?
Дегенмен, біз шындықты естімейтін шығармыз. Бірақ Бурабай көлдерінің бірінің жағасында бірінші казино есігін ашқанда көреміз. Сонда біздің алдымызда жер заңнамасын сақтау және ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды қорғау үшін күрес емес екені түпкілікті анық болады.
Апелляциялық соттар болып жатқанның мәніне тереңірек үңіліп, формальды заңды конструкциялардың артында нақты адамдарды олардың нақты шығындарымен көреді деген үміт қалады. Және бір күні Қазақстанда меншік құқығы қағаз жүзінде емес, іс жүзінде шынымен қол сұғылмайтын болады деп үміттенеміз. Бірақ әзірге Бурабайдағы учаскелер иелері тек ставка жасай алады. Рас, казиноға емес, әділдіктің бәрібір жеңетініне. Бірақ бұл ойында мүмкіндіктер, өкінішке қарай, олардың пайдасына емес.