Мемлекеттік кірістер комитеті (МКК) ҚР Қаржы министрлігі 2024 жылдың екінші жартыжылдығында шетелдік қаржыландыру алған тұлғалар мен компаниялардың жаңа тізілімін жариялады, бұл Қазақстандағы әртүрлі құрылымдардың соңғы екі жылдағы сыртқы қаржыландыру динамикасы мен ауқымын бағалауға мүмкіндік береді.
Еске салайық, бейресми түрде «шетел агенттерінің тізілімі» деп аталатын құжат елдегі қаржы ағындарының ашықтығын арттыру жөніндегі мемлекеттік саясаттың жалғасы болып табылады.
Ведомствоның мәліметінше, 2023 жылдан 2024 жылға дейін шетелден түскен түсімдер туралы ақпаратты 295 ұйым мен жеке тұлға ұсынған. Олардың ішінен 118 субъект тұрақты негізде есеп береді, 96-сы мұны мерзімді түрде жасайды, ал 81 субъект есептілікті тек бір рет қана ұсынған.
2024 жылдың екінші жартыжылдығындағы тізілімге енгізілген тұлғалардың толық тізімімен мына сілтеме арқылы танысуға болады.
Қаржылық көрсеткіштер әсерлі: 2023 жылы 267 алушы 28,7 млрд теңге сомасындағы түсімдерді декларациялаған, ал 2024 жылы есеп бергендер саны 218-ге дейін азайғанына қарамастан, қаражат көлемі 27,2 млрд теңгені құрады. Осылайша, бір алушыға шаққандағы түсімдердің орташа көлемі өсуді көрсетеді.
Мемлекеттік кірістер комитеті шетелдік төлемдер туралы ақпаратты есепке алу және жариялау жүйесін үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) мен басқа да құрылымдарды қаржыландырудың ашықтығын қамтамасыз етуге және қоғамдық сенімді арттыруға бағытталған тетік ретінде қарастырады.
Тізілімді қалыптастыру тарихы 2018 жылы, Салық кодексіне шетелдік қаржыландыру алушылары үшін міндетті есептілік талаптары енгізілген кезде басталды. Заң заңгерлік көмек көрсететін, әлеуметтанулық зерттеулер мен қоғамдық пікір сауалнамаларын жүргізетін ұйымдар мен тұлғаларға таралды.
2022 жылы Салық кодексінің 29-бабы Мемлекеттік кірістер комитетінің ресми интернет-ресурсында тізілімді міндетті түрде жариялау туралы ережемен толықтырылды, ал алғашқы жария тізім 2023 жылдың қыркүйегінде пайда болды.
Шетелдік қаржыландыру мәселесінің екі жағы бар. Бір жағынан, Intel және Mitsubishi сияқты халықаралық корпорациялар Қазақстандағы өкілдіктерін қаржыландырады, бұл жұмыс орындарын құруға және инфрақұрылымды дамытуға әкеледі. Мұндай қызметтің нәтижелері айқын және елдің экономикалық дамуына бағытталған.
Екінші жағынан, мақсаттары анық емес үкіметтік емес ұйымдарды қаржыландыру орынды сұрақтар тудырады, өйткені шетелдік құрылымдар қайырымдылық бастамаларының атын жамылып, өздерінің саяси мүдделерін көздеуі мүмкін.
Мысалы, USAID (АҚШ-тың Халықаралық даму агенттігі) қазақстандық қоғамның дәстүрлі құндылықтарына әрқашан сәйкес келе бермейтін белгілі бір құндылықтарды насихаттаумен айналысатындарды қоса алғанда, әртүрлі топтарға қаражат жіберген.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өткен Құрылтайда мемлекеттің ұстанымын нақты белгілеп, халықаралық ҮЕҰ жылдар бойы демократиялық принциптерді тарату сылтауымен елдердің ішкі істеріне араласқанын атап өтті. Бұл ретте шетелдік салық төлеушілердің қаражаты жиі мақсатсыз пайдаланылды.
Шетелдік қаржыландыру алушылардың тізілімін құру және жариялау – ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және егемендікті қорғау жолындағы маңызды қадам.
Азаматтардың елге кімнің және қандай мақсаттармен елеулі қаржы ресурстарын жіберетінін білуге құқығы бар. Бұл тетік жеке өмірге деген құқықты бұзбайды, керісінше қызмет еркіндігі мен ұлттық мүдделерді қорғау арасында қажетті тепе-теңдікті жасайды.
Қазіргі әлемде, ақпараттық және қаржылық ықпал геосаяси күрес құралына айналып отырған кезде, қаржы ағындарының ашықтығы мемлекеттің саяси тұрақтылығы мен тәуелсіздігін сақтаудың қажетті шарты болып табылады.
Осылайша, шетелдік қаржыландыру тізілімі – шектеу құралы емес, керісінше қоғамға Қазақстандағы әртүрлі құрылымдарды сыртқы қаржыландырудың сипаты мен салдарын бағалауға мүмкіндік беретін ашықтық тетігі.