Ішкі істер министрлігі (ІІМ) алкогольді онлайн сатуға тыйым салуды және сауданы лицензиялардың шектеулі санымен тек мамандандырылған алкоголь дүкендерінде жүргізуге рұқсат беруді ұсынады. Бұл - қылмыспен күрес пе, әлде 600 млрд теңге көлеміндегі нарықты қайта бөлу ме?
ФБРК редакциясы ірі алкогольдік желілердің артында кім тұрғанын және неліктен барлық жолдар монополияға апаратынын анықтауды жөн көрді.
ІІМ басшысы Ержан Саденов үкімет сағатында ұсыныс жасады, бұл қазақстандық бизнестің бір бөлігінің демін тарылтса, екінші бөлігінің көзін жандырғаны сөзсіз. Ұсыныс қарапайым: алкогольді онлайн сатуға тыйым салу, тек мамандандырылған алкоголь дүкендерінде сауда жасауға рұқсат беру және лицензиялар санын шектеу, сонымен қатар барлар мен клубтардың жұмыс уақытын қайта қарау.
ІІМ-нің дәлелі статистикалық тұрғыдан мінсіз көрінеді. Жыл сайын мас күйінде 10 мыңға дейін қылмыс жасалады. Ойын-сауық мекемелерінде биылғы жылы ғана үш кісі өлтіруді қоса алғанда, шамамен 1,5 мың құқық бұзушылық тіркелген. Әсерлі, солай емес пе?
Тек біздің Ratel сайтындағы әріптестер тағы бір қызықты мәліметке назар аударды. Бас прокуратураның мәліметі бойынша, мас күйінде жасалған қылмыстардың саны тұрақты түрде азаюда. 2022 жылы қаңтар-тамыз аралығында осындай 5353 қылмыс тіркелсе, 2024 жылы – 4841, ал 2025 жылдың осы кезеңінде – барлығы 4267. Яғни, ІІМ жағдайдың тұрақты жақсаруы байқалатын салада бақылауды күшейтуді ұсынып отыр.
Саденов қазіргі шаралардың жұмыс істемейтініне шағымданады: лицензиялар жалған адамдарға ресімделеді, ал түнгі дүкендер кафе деген белгімен жабылады. Биыл ғана 7 мың бұзушылықтың жолы кесілді, айыппұл 370 млн теңгеден асты, 2000-нан астам бизнес лицензиясынан айырылды. Бірақ көпшілігі келесі күні-ақ досына, ағасына немесе аспазшыға ресімдеп, жаңа лицензия алды.
Көрініс шынымен де көңіл көншітпейді. Бірақ егер жүйе қолданыстағы лицензияларды бақылауға шамасы келмесе, ол олардың шектеулі санын бақылауға шамасы келе ме?
Біз мұндай тәжірибелерді бұрын да бастан өткердік. Темекіге, тасымалдауға, құрылысқа, астық экспортына арналған лицензиялар – мемлекеттік орган бөлетін шектеулі ресурс пайда болған сайын, сыбайлас жемқорлық құрамдас бөлігі де пайда болады. Сөзсіз гүлденетін заңсыз сауданы болдырмау үшін полиция рейдтерін айтпағанның өзінде. Кінәлілердің таңдауы өте қарапайым болуы мүмкін: бюджетке үлкен айыппұл немесе аздау, бірақ дұрыс қалтаға.
Ал енді сандарға назар аударайық. 2024 жылы алкогольдің бөлшек сауда көлемі 600 млрд теңгеге жуықты құрады. Бәліш әсерлі, егер оны азырақ ойыншы бөлетін болса, кесектер өте тәбетті болады. Супермаркетке бөлменің бір бөлігін бөліп, шыны панельдермен қоршап, кіреберіске мақтанышпен «Алкоголь дүкені» деп ілу шағын дүкенге қарағанда әлдеқайда оңай. Сарапшылар жаңа шектеулер монополистердің пайда болуына әкеледі деп алаңдауда. Бірақ бұл әлеуетті монополистер кім?
ФБРК редакциясы ұсынылған жаңалықтар кімге тиімді болуы мүмкін екенін білу үшін Қазақстандағы ең ірі алкоголь дүкендері желілерін аздап зерттеуді жөн көрді.
Қарағандыдан бастайық. Барлығына белгілі «Волна» желісі дәл сол жерден шыққан. Заңды тұлғасы - «Volna Trade» ЖШС, оны Денис Демченко, Александр Фастишевский және Марина Фастишевская басқарады.
Тағы бір ірі желі – «AlmaWine», оның артында сол аттас ЖШС тұр. Басшылық та отбасылық: Қайрат Молдабаев және оның ұлы Абзал Молдабаев. Айтпақшы, Қайрат Молдабаев «Inter-Пиво» ЖШС басқарады және осындай қызметпен айналысатын «Анири Групп» ЖШС-нің құрамына кіреді.
Анири Групптің бұрынғы басшыларының арасында бір кездері Тлеубек Сагимбаев болған. Дәл осындай есімді адам 2004 жылы Қарағандыдағы ұрлық туралы оқиғада көрінген – бірақ күдікті ретінде емес, Шахтинск қалалық ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес басқармасының (ҚҚКҚБ) - қазіргі ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес департаментінің қызметкері ретінде.
Танымал алкоголь дүкендері желісі «Солод» өзінің заңды тұлғасын жария түрде ашқысы келмейді, бірақ ұқсас атауы бар заңды тұлға - «Solod Astana» ЖШС бар. 2021 жылы бұл компания басқа заңды тұлғаға – «Алторгпром» ЖШС-не қосылды. Қазір бұл қарағандылық компанияны Иван Герус басқарады, ол алкоголь бизнесінен басқа құрылыспен айналысады және Full House ерлер клубына қатысы бар сияқты.
Егер аты, қаласы және атауы сәйкес келуіне сенсек, бұл клуб құмар ойын бизнесін жүргізген және сол арқылы танымал болған (біреу біле ме, бұл бизнес қалай және кімнің арқасында тұрақты?).
Бұрын «Solod Astana» ЖШС басшылығында Қайыржан Көшербаев болса, соңғы басшысы және құрылтайшысы Жанат Базарбаев болды, қазір оның Solod ЖК әрекет етеді.
«Kosta» желісі де өзінің заңды тұлғасын жасырады. Көкшетауда қызмет сипаттамасына сәйкес келетін, Асхат Азирханов басқаратын аттас ЖК бар. «Градусы 24» жағдайы ұқсас – Қарағандыда тіркелген «Gradus KST» компаниясы бар. Құрылтайшылар арасында Рамазан Тлеуов бар, ол 2013 жылы А корпусы әкімшілік мемлекеттік қызметінің кадрлық резервіне іріктеуге қатысуға құжаттар тапсырған.
Білмейтіндер үшін, А корпусы – бұл перспективалы басқарушылар үшін мемлекеттік қызметтің ерекше форматы болды, ол 2021 жылы бірыңғай жүйеге көшумен іс жүзінде жойылды. Яғни, бір кездері жоғары мемлекеттік құрылымдарға ұмтылған адам қазір, әбден мүмкін, алкоголь сатумен сәтті айналысуда. Мансаптық траектория, сөзсіз, өмір сүруге құқылы.
Саясаттанушы Ғазиз Әбішев тікелей мәлімдегендей, мұндай шаралар маскүнемдіктің төмендеуіне емес, бағаның өсуіне, сыбайлас жемқорлыққа және шағын бизнеске қысымға әкеледі. Ол: «Полиция жауапкершілікті шағын және орта бизнеске аударуға тырысады. Полиция жұмыс істеуі үшін салық төлейтіндер өз бизнесінің әлсіреуі арқылы екі есе төлесін», - деп сендіреді. Сарапшының айтуынша, дүкендер алкогольге жақсы үстеме жасайды және түсімнің байқаларлық бөлігі дәл осыдан түседі. Егер сауда жасауға тыйым салынса, не жабылуға, не басқа тауарлардың бағасын көтеруге тура келеді.Рatel сайтындағы әріптестер әділ атап өткендей: егер ІІМ логикасын ұстансақ (сату нүктелерінің аз болуы мас адамдардың және қ