Шетелдік соттарда Қазақстанның мүддесін қорғаған халықаралық заңгерлердің есімдері белгілі болды. Олар «Bolashak Consulting Group» арқылы жұмыс істеген, әділет министрлігін белгілі Марат Бекетаев басқарған кезде.
2024 жылғы қаңтарда әділет министрлігінің жаңа басшысы Азамат Ескераев мәлімдегендей, шетелде ел мүддесін қорғау үшін жергілікті қазақстандық фирмалар мен сарапшылардан тұратын заңгерлер пулы құрылады.
Бұл шешімге, бәлкім, Қазақстанның әлемдік соттардағы өкінішті тәжірибесі, атап айтқанда, экс-әділет министрі Марат Бекетаевтың және онымен байланысты «Bolashak Consulting Group» компаниясының қызметі әкелген.
«Bolashak» компаниясы Қазақстанның төрелік істеріне тартқан тұлғалардың бірі — Вашингтонда, Колумбия округінде орналасқан британ-американдық «Norton Rose Fulbright» (NRF) заң фирмасының басшысы Мэтью Харрис Киртланд болды.
Ол төрелік істерге маманданған және өз кезінде Қазақстанның мүддесін Анатол мен Габриэль Статиге қатысты сот процестерінде, сондай-ақ Ascom Group SA және Terra Raf Trans Trading Ltd, Дэниел Чепмен және т.б. қатысты істерде қорғаған.
NRF фирмасы мен Мэтью Киртландтың ұсынысы бойынша Қазақстанның Статиге қарасты «Tristan Oil» компаниясына өтемақы төлеуді кешеуілдету және болдырмауға бағытталған заң әрекеттері, белгілі болғандай, қазақстандық салық төлеушілердің орасан ақша шығынына әкелді.
Стати ісі бойынша төрелік соттарда Қазақстанның тағы бір өкілі — Франкфурттегі халықаралық «Herbert Smith Freehills» (HSF) заң фирмасының серіктесі әрі Германиядағы дауларды шешу жөніндегі құқықтық топтың жетекшісі Патрисия Нацимиенто болды.
Ол «Tristan Oil» компаниясына өтемақы төлеуге қарсы құқықтық күресті басқарып, бірнеше юрисдикцияда стратегия әзірлеп, Статиді алаяқтықта айыптауға және өтемақы төлеуді болдырмауға тырысқан.
2023 жылғы қазанда Марат Бекетаев билікті теріс пайдаланды деген күдікпен ұсталды. Ол жыл сайын үкіметтік келісімшарттарды өзіне қатысты компаниямен, бәлкім, дәл сол «Bolashak Consulting Group» компаниясымен әдейі қажет емес қызметтерді көрсетуге жасасып, мемлекетке орасан зиян келтіргені хабарланды.
Схема келесідей болды: Қазақстанның шетелдегі сот істеріне тартылған халықаралық заң фирмалары мен олардың серіктестері өз қызметтері үшін шоттарды «Bolashak Consulting Group» компаниясына ұсынуға тиіс болды. Ал ол компания қаржыландыруды Қазақстанның Әділет министрлігінен алды.
«Bolashak Consulting Group» жеке фирма болып табылады, сондықтан оның қаржысы мөлдір емес. «Bolashak» компаниясын кімнің нақты бақылайтыны және компания қызметтері үшін қанша ақы алатыны белгісіз.
БАҚ бюджет қаражатын «Bolashak Consulting Group» арқылы өткізу идеясы дәл Марат Бекетаевқа тиесілі деп жазды. «Bolashak» компаниясының қызметкерлері Қазақстанның бұрынғы әділет министрлігінің экс-қызметкерлері болды.
Сондай-ақ, «Bolashak Consulting Group» компаниясын Гани Битенов басқарады деп болжанды. Бұрын ол мемлекеттің мүліктік құқықтарын қорғау департаментін басқарып, онда жүздеген миллион доллар талап қойылған халықаралық инвестициялық дауларда Қазақстанның мүддесін қорғаған.
Intelligence Online мәліметтері бойынша, Гани Битеновтың «Herbert Smith Freehills» арқылы қызметі жоғарыда аталған Патрисия Нацимиентоның практикасымен байланысты:
«Битенов — «Bolashak» компаниясы Қазақстан үкіметіне шетелдік кеңесшілерді тарту үшін жүгінетін адам. Бұл кеңесшілер қатарына адвокат Патрисия Нацимиенто кіреді, ол қазір «Herbert Smith Freehills» компаниясының Франкфурттегі кеңсесінде жұмыс істейді, бұрын «Norton Rose Fulbright» компаниясында жұмыс істеген».
Сонымен қатар, Қазақстанның Статимен сот ісін экс-премьер-министр Кәрім Мәсімов және бұрын 14,5 млрд теңгені мемлекеттік «QazaqGaz» компаниясына ресей газын қайта сату кезінде жымқырғаны үшін сотталған кәсіпкер Қайрат Боранбаев үйлестіргені туралы ақпарат бар. «QazaqGaz» компаниясының «Газпроммен» бірлескен кәсіпорны Стати активтерін экспроприациялау ісінде көрінді.
«Bolashak Consulting Group» сүйемелдеген барлық істер қазақстандық салық төлеушілерді сансыз шығындарға ұшыратты. Қазақстан Стати ісі бойынша сот шығындарына $300 млн астам жұмсады. Сонымен қатар, төленуге тиіс өтемақы сомасына жыл сайын $25 млн мөлшерінде пайыздар есептеледі.
Әр жылдары Статиге қарсы сот істеріне әділет министрлігі өзінің бүкіл бюджетінің 22%-дан 48%-на дейін жұмсаған. Мысалы, 2014 жылы Әділет министрлігінің жалпы шығыстары $173 млн құрады, бұл соңғы 10 жылдағы ведомство шығыстарының ең жоғары көрсеткіші болды. $173 млн-ның ішінде төрелік шығындары $38,9 млн құрады (әділет министрлігінің жалпы шығыстарының 22%-ы). Статиге қарсы төрелік соттарға ең көп ақша 2021 жылы жұмсалған - $60,3 млн немесе министрліктің жалпы шығындарының 48%-ы ($125,2 млн).
Бөлінген қаражаттың қаншасы Харрис Киртландқа, Патрисия Нацимиентоға және «Norton Rose Fulbright» пен «Herbert Smith Freehills» компанияларына тигені белгісіз. Бірақ атақты шетелдік заң фирмалары Қазақстанның сот даулары есебінен баю мақсатында делдал компания арқылы жұмыс істеуден бас тартпағаны анық.
Ұзақ жылдар бойы Марат Бекетаев Қазақстанның басты халықаралық сот ісін шешу бойынша қарбалас қызметтің көрінісін жасауға тырысты, бірақ іс жүзінде бюджет қаражатын иемдену және қайта бөлу мақсатында уақытты созған болуы мүмкін.
Бүгінгі күні Бекетаев әлі де қамауда. Ол лайықты жазасын алады деп үміттенеміз. Бірақ Қазақстан «Bolashak Consulting Group», «Norton Rose Fulbright» және «Herbert Smith Freehills» компанияларына жұмсалған миллиондаған долларды қайтаруды ниет етіп отыр ма және қазақстандық салық төлеушілердің ақшасын ұрлауға қатысқаны үшін атақты шетелдік заңгерлерді жауапкершілікке тарта ма – жұмбақ күйінде қалып отыр.