Каспий теңізінің таяздану процесі соңғы жылдары күрт үдей түсіп, жағалаудағы елдердің экологтары дабыл қағуда. Олардың айтуынша, экологиялық апат болжанған мерзімнен әлдеқайда ерте болуы мүмкін.
Ulysmedia.kz деректеріне сәйкес, ең сыни жағдай қазақстандық жағалауда байқалады, онда кей жерлерде теңіз жағалау сызығынан 50 шақырымға шегінген.
«Save The Caspian Sea» жаһандық қозғалысы соңғы 18 жылдағы мониторинг Каспий деңгейінің екі метрге төмендегенін көрсеткенін хабарлайды. Егер таязданудың қазіргі қарқыны сақталса, 2100 жылға қарай Каспий теңізінің деңгейі қазіргіден 18 метрге төмендеуі мүмкін екендігі атап өтіледі.
Мамандар жаһандық жылыну мен басқа да антропогендік факторлардың әсері бұл процесті едәуір жеделдетіп, экологиялық апаттың болжанған мерзімнен әлдеқайда ерте орын алуына әкелуі мүмкін екенін ескертеді. Хабарланғандай, 2005 жылдан 2023 жылға дейін Каспий теңізінің жалпы ауданы 30 мың шаршы шақырымнан астамға қысқарған.
Сонымен қатар, экологтар су деңгейінің төмендеуі Каспий итбалықтарының жаппай қырылуының басты себептерінің бірі екенін айтады. Егер бұрын олардың саны шамамен 1 млн дараққа бағаланса, қазір популяция 70 мыңға дейін азайған.
Сонымен қатар, Каспий теңізінің тартылуы ірі жүк кемелерінің қазақстандық Ақтау портына кіре алмауына әкелуде. Өз кезегінде ҚР үкіметі Ақтау портында түбін тереңдету үшін жобалық-сметалық құжаттама әзірленгенін, ол 2024 жылдың желтоқсанында мемлекеттік сараптамадан өткенін мәлімдеді. Жобаға 42 млрд теңге жұмсау жоспарлануда.
Бұдан басқа, Каспий теңізінің негізгі қоректену көзі оның су ресурстарының 90% қамтамасыз ететін Еділ өзені екені атап өтіледі. Алайда соңғы жылдары Ресей өзенге ауыл шаруашылығы қажеттіліктері үшін көптеген бөгеттер салды, бұл Каспий теңізіне түсетін су көлемінің қысқаруына әкелді. Сарапшылар сондай-ақ Еділдің өзінің таяздану қаупінің бар екенін көрсетеді.
«Каспий теңізінің таяздануы Ресей жағалауында жаңа аралдардың пайда болуына әкелді. Мысалы, Каспий Астрахань жағалауынан бірнеше шақырымға шегінді, ал жаңа аралдарда өсімдіктер пайда болды», - делінген хабарламада.
Еске сала кетейік, 2024 жылдың көктемінде Каспий теңізінің жағалауынан мезгіл-мезгіл өлі итбалық денелері табылатыны хабарланған болатын. Өлі жануарлар туралы алғашқы хабар 29 наурызда пайда болды. Сонда Маңғыстау облысы балық инспекциясы қызметкерлері Түпқараған ауданында итбалықтардың 62 өлі денесін тапты.
25 сәуірде осы ауданда облыстық балық инспекциясы басқармасының қызметкерлері тағы 12 итбалық денесін тапты. Кейін ведомство 29 наурыз бен 25 сәуір аралығында Каспий теңізі жағалауынан 182 өлі итбалық табылғанын хабарлады.
2024 жылдың 24 қазанынан 13 қарашасына дейін мамандар Каспий теңізі жағалауынан 1034 итбалық денесін тапты. Маңғыстау облысы экология департаменті жүргізген су құрамын зерттеу ауытқуларды анықтаған жоқ.
Қарашаның басында Түпқараған түбегінің жағалауынан ғалымдар 426 өлі итбалықты тапты. «Гидробиология және экология институтының» ғылыми қызметкері Әсел Баймұқанова Каспий теңізінде қырылған итбалықтарды зерттеудің алдын ала нәтижелері туралы хабарлады.
Сол кезде эколог әрі Орталық Азия экологиялық зерттеулер институтының (CAIER) негізін қалаушы Әсел Тасмағамбетова соңғы 100 жылда Каспий итбалығы популяциясының 90% - ға қысқарғанын мәлімдеді. Тасмағамбетова бүгінде 100 мың дарақтан аз екенін айтты.
Қарашаның ортасында балық шаруашылығы комитеті Каспий теңізі жағалауында итбалықтардың жаппай қырылуының себебі су асты жер сілкіністері нәтижесінде табиғи газдардың шығарылуын қоса алғанда, табиғи құбылыстар болуы мүмкін деп болжады.
Ағымдағы жылдың қаңтарында микробиология және вирусология ғылыми орталығы зертханасының меңгерушісі Айдын Қыдырманов итбалықтардың қырылу себебі вирустық нейроинфекция екенін мәлімдеді.