Астана қаласының ауданаралық азаматтық істер жөніндегі соты судья Досжан Жұмаевтың атынан А.И. Бараев атындағы астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығының (АШҒӨО) директоры Бауыржан Қалибаевтың ҚБКК негізін қалаушы Кирилл Павловқа және Орталықтың бас бухгалтері Гүлнар Қабдинаға қойған талап-арызын ішінара қанағаттандырды. Екінші талапкерге – ғылым жөніндегі басқарма төрағасының орынбасары Юрий Долинныйға сот толығымен бас тартты. Шешім заңды күшіне енген жоқ, ҚБКК редакциясы оған шағымданатын болады. Бірақ алдымен бұл шешімнің неге негізделгенін түсіну керек, өйткені оған қойылатын сұрақтар оның негізіне алынған сараптамаға қойылатын сұрақтардан кем емес.
СОТ НЕ ШЕШТІ
Шешім 2026 жылдың 20 қазанында шығарылды. Судья Жұмаев Қалибаевқа қатысты ҚБКК-нің Telegram-жарияланымдарындағы екі тұжырымды – оның «статистикалық есепті бұрмалау үшін жалған электрондық шот-фактура жасауды талап еткені» туралы және активтерді қабылдау-беру актісін әлі күнге дейін қол қоймағаны, бірақ оларды сатуды жүргізіп жатқаны туралы – шындыққа сәйкес келмейтін және Қалибаевтың ар-намысына нұқсан келтіретін деп таныды.
Редакцияға Telegram-арнадағы екі постты жою және теріске шығару жариялау міндеттелді. Қабдинадан және Павловтан талап етілген 2 млн теңгенің орнына 100 мың теңгеден моральдық зиян өндірілді. Сонымен қатар олардан үлестік тәртіппен сараптама шығындары (311 мың теңге), талапкердің өкіл қызметтері (350 мың теңге) және мемлекеттік баж салығы, әрқайсысынан шамамен 337 мың теңгеден өндіріледі.
Сот Долинныйдың талаптарын толығымен қабылдамады, талапкер оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіруге қабілетті мәліметтердің таратылғанын дәлелдей алмағанын көрсетті. Талап-арызда көрсетілген үш топ мәліметтің тек біреуін ғана сот дұрыс емес деп таныды.
Еске салайық, мамыр айында ҚБКК Қабдинаның мемлекеттік органдарға жазған хатына негізделген Бараев орталығындағы жағдай туралы материалды жариялады. Қыркүйекте біз берілген талап-арыз туралы айтып бердік, ал қазан айында «Forensic.KZ» ЖШС психологиялық-филологиялық сараптамасының қорытындысын талдадық.
СОТ ҚАРАҒАНДЫ СТАНЦИЯСЫ ТУРАЛЫ ПОСТТЫ НЕГЕ ЖОЮҒА МІНДЕТТЕДІ
Шешімде даулы мәліметтер «Қазақстандық аграрлық ғылымның жарығын кім өшіріп отыр?» мақаласында Telegram-дағы екі мекенжай бойынша таратылғаны айтылған. Алайда бұл екі түрлі жарияланым. Біріншісі, 20 мамырдағы, шынында да сол мақаланы хабарлайды. Маусымда шыққан екіншісі басқа тарихқа – А.Ф. Христенко атындағы Қарағанды ауылшаруашылық тәжірибе станциясына арналған, ол да «Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ (ҰАҒБО) жүйесіне кіреді.
Бараев орталығы онда тек келіп түскен сотқа дейінгі талап-намаға байланысты аталады, ал сот дұрыс емес деп таныған жалған шот-фактура, қабылдау-беру актісі және активтерді сату туралы сөз тіркестері онда жоқ. Бірақ редакцияның сауалына ауыл шаруашылығы министрлігінің (АШМ) жауабы бар. Мемлекеттік аудит станцияның есебінде ешнәрсе сатып алмаған және әкетпеген жеке тұлғаларға 1 144 780 кг астықтың жөнелтілгені көрсетілгенін растады. Бұзушылықтар 10,1 млн теңгеден асты. Бюджет қаражатынан заңсыз сыйақы берілгені де расталды, ол үшін бұрынғы басшыға қатаң сөгіс жарияланды.
Сарапшы бұл постты зерттеген жоқ: қорытындыдағы талданған үзіндінің барлығы бірінші жарияланымнан алынған. Соған қарамастан шешім екіншісін толығымен жоюға міндеттейді, мемлекеттік ведомство растаған фактілермен және холдингтің басқа ұйымының тарихымен бірге.
«ҚАБДИНА НҰСҚАСЫ БОЙЫНША» ДЕГЕН СӨЗДЕР ҚАЙДА КЕТТІ
Посттағы даулы сөз тіркесі былай естіледі: «Қабдинаның нұсқасы бойынша, Қалибаев сондай-ақ статистикалық есепті бұрмалау үшін жалған электрондық шот-фактура жасауды талап еткен». Ал посттың өзі редакцияда Қабдинаның мемлекеттік органдарға жазған хаты болғаны және бұзушылықтарды дәл сол сипаттайтыны туралы хабарламамен ашылады.
Сарапшы Бану Сағиданова «Қабдинаның нұсқасы бойынша» дегеннің ақпарат көзінің маркері екенін мойындады. Бірақ сол бөлімде үзіндіде пікір маркерлері жоқ деген қорытындыға келді, ал сөз тіркесін мазмұндағанда бұл сөздерді түсіріп кетті. Посттың кіріспе абзацы контекст талдауына кірмеді: қорытындыдағы контекст жаңа директордың келуінен басталады.
Шешімнің қарар бөлігінде даулы сөз тіркесі ескертусіз келтірілген. Осылайша сөйлемнің басында тұрған атрибуция алдымен жарияланымнан сараптамаға дейінгі жолда, содан кейін сараптамадан шешімге дейінгі жолда жоғалды. Ал біреудің нұсқасын мазмұндау мен редакцияның өз тұжырымы арасындағы айырмашылық дәл даудың мәні болды.
Қабылдау-беру актісі туралы сөз тіркесі жеке. Постта ол «Қызмет бас тартты» деген сөздердің бірден артынан, яғни Қабдинаның хатын мазмұндаудың жалғасы ретінде тұр. Ол хат авторының нұсқасына қатысты ма, сарапшы талдамаған: екі сөйлем де Қалибаевтың өзі туралы тұжырымдар ретінде бірге талданған.
СОТ САРАПТАМА ТУРАЛЫ ДӘЙЕКТЕРДІ НЕГЕ ҚАБЫЛДАМАДЫ
24 қыркүйекте жауапкерлердің өкілі қорытындыны жарамсыз дәлел деп тану және әділет министрлігінің мемлекеттік Сот сараптамалары орталығында қайта сараптама жүргізу туралы өтінішхат берді. Дәйектер жеті болды: бүкіл мәтін емес, үзінді зерттелген; контекстен кіріспе бөлік түсіп қалған; «Қабдинаның нұсқасы» туралы қорытынды өзіне-өзі қайшы; Долинный туралы қорытындылар да солай; күші жойылған 1992 жылғы қаулы қолданылған; соттың сұрақтары өз бетінше біріктірілген; құжаттардағы күндер сәйкес келмейді.
Судья Жұмаев өтінішхатты бір абзацпен қабылдамады. Негіздемелер: сарапшының бейіндік білімі бар, 2022 жылдың 27 тамызындағы мемлекеттік лицензиясы бар және ол көрінеу жалған қорытынды үшін қылмыстық жауапкершілік туралы ескертілген. Жеті дәйектің ешқайсысы шешімде мәні бойынша талданбаған, қайта сараптама туралы ештеңе айтылмаған. Жауапкерлердің қалған қарсылықтарын сот бір сөйлеммен бағалады: олар талап-арызды қабылдамауға негіз бола алмайды.
Соттың өзі Жоғарғы Соттың 2026 жылғы 20 мамырдағы № 3 нормативтік қаулысына сілтеме жасайтыны назар аудартады. Ал шешімнің негізінде жатқан қорытынды осы актімен алмастырылған 1992 жылғы қаулыға құрылған. Дәл жаңа қаулы жарияланымның үзіндісін емес, бүкіл мәтінін зерттеуді талап етеді.
Сараптама психологиялық-филологиялық деп мәлімделген, бірақ оны филологиялық білімі бар бір ғана сарапшы жүргізген, ал әдістерде тек лингвистикалық талдау түрлері көрсетілген. Ол 311 мың теңге тұрды, және бұл шығындар енді жауапкерлерден өндірілді.
Шешімнің өзінде де ұқыпсыздықтар жеткілікті. Даулы мәліметтерді сипаттауда талапкердің тегі «Долинский» деп жазылған. Жарияланымдар бір жерде «бейнероликтер» деп аталған. Шығындар сомасы 673 812 теңге деп көрсетілген, бірақ қосылғыштар 673 815 береді. Ал Долинныйға бас тарту туралы тармақ қарар бөлігінде «бас тарту» деген сөзге жетпей үзіліп қалады. Әр детальді қате деп санауға болады, бірақ БАҚ-ты жарияланымдарды жоюға міндеттейтін құжат үшін олар аз емес жиналды.
РЕДАКЦИЯ ТАЛАП-НАМАҒА ЖАУАП БЕРУГЕ ҮЛГЕРДІ МЕ
Қалибаев пен Долинныйдың сотқа дейінгі талап-намасы редакцияға 10 маусымда келіп түсті. ҚБКК заңда белгіленген мерзімде жауап дайындап, бұл туралы дәл қазір жоюға бұйырылған Қарағанды станциясы туралы постта жариялады. Жауап уақытында жіберілді, алайда ол адресатқа жеткен кезде талап-арыз сотта қабылдау сатысында болды.
Сотқа дейінгі тәртіптің мәні – тараптар дауды сотсыз реттей алуы. Бұл істе ол іс жүзінде істемеді: талапкерлер жауапты күтпеді, алайда талап-арыз өндіріске қабылданды. Редакция талап-арыздың процестік бұзушылықтармен қабылданғанын санайды. Шешімде бұл мәселе мүлдем қарастырылмаған.
ӘРІ ҚАРАЙ НЕ БОЛАДЫ
Шешім заңды күшіне енген жоқ. ҚБКК редакциясы апелляциялық шағым береді және мәдениет және ақпарат министріне (МАМ) ресми өтініш жіберуді ниет етіп отыр: бұл тарих БАҚ мемлекеттік органдарға жүгіну туралы хабарлаған кезде «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» Заң кепілдіктерінің іс жүзінде қалай жұмыс істейтіні туралы мәселе қояды.
Сот қандай мәліметтерді дұрыс деп санауды шешуге құқылы, және біз бұл шешіммен белгіленген тәртіпте дауласатын боламыз. Бірақ дәл сондықтан біз МАМ-ға жүгінеміз: бұл істің салдары бір даудың шеңберінен шығады. Егер мемлекеттік органдарға жүгінуді журналистік мазмұндау, онда көзі бірінші сөйлемде-ақ аталған, «нұсқасы бойынша» деген сөздерді жай ғана түсіріп, редакцияның тұжырымы деп таныла алатын болса, қызметкерлердің шағымдары туралы хабарлайтын кез келген БАҚ әдепкі бойынша жауапкерге айналады. Ал фактіні мазмұндаудан ажыратуы тиіс сараптама дәл осы айырмашылықты өшіріп тастады.
Сонымен бірге Бараев орталығының өзі туралы басты мәселе жауапсыз қалды. АШМ тексеру жүргізілгенін және жұмыс тобының қорытындыны әлі 28 мамырда дайындағанын растады, бірақ оның мазмұнын ашпады. Сот Қалибаев туралы қай екі сөз тіркесін дұрыс емес деп санауды белгіледі. Ал Орталықта мемлекеттік тексерушілер нені анықтағанын қоғам әлі күнге дейін білмейді.
