Тәжікстан ресейлік жеткізілімдердегі үзілістер аясында Ираннан мұнай және мұнай өнімдерін ала бастады, ал Қырғызстан бірлескен мұнай өңдеу кәсіпорнын құру туралы ұсынысты келісті. Тегеран үшін бұл қосымша өткізу нарығын ашады, алайда Орталық Азияның көлемдері ирандық мұнай экспортының негізгі бағыттарын алмастыра алмайды.
ҚАЙ ЕЛДЕР ТАПШЫЛЫҚҚА ТАП БОЛДЫ
Al Jazeera деректері бойынша, Тәжікстан тамызда Ираннан мұнай және мұнай өнімдерінің жеткізілімі туралы хабарлады. Ел дәстүрлі түрде мұнай өнімдерінің 80%-ға дейінін Ресейден алатын, сондықтан ресейлік отынмен үзілістер балама көздерді іздеу қажеттілігін тудырды.
Қырғызстан да мұнай өнімдерін импорттауға тәуелді: ел бензиннің 90%-дан астамын Ресейден алады. Тамызда Иран президенті Масуд Пезешкиан Қырғызстанда бірлескен МӨЗ құру туралы ұсынысты қолдап, Иран кәсіпорынға қажетті мұнайды жеткізе алатынын мәлімдеді.
Қазақстанның кеңестік кезеңдегі үш ірі мұнай өңдеу зауыты бар, алайда елдегі отын бағасы 2026 жылдың басынан бері 15,6%-ға өсті. Өзбекстан ресейлік жеткізілімдерге аз дәрежеде тәуелді және бір мезгілде импортты әртараптандырады.
РЕСЕЙЛІК ЖЕТКІЗІЛІМДЕР НЕГЕ ҚЫСҚАРДЫ
Ресейдегі отын тапшылығы украиндық дрондардың мұнай өңдеу инфрақұрылымына соққыларымен байланысты. Al Jazeera келтірген бағалау бойынша, шабуылдар ресейлік мұнай өңдеудің жиынтық қуаттылығының төрттен бірінен жартысына дейінін істен шығарды.
Осы аяда Ресей отын сатуға шектеулер енгізді, бұрын бензин мен авиакеросин экспортына тыйым салды, сондай-ақ дизель отынының экспортына шектеулерді қарастыруда. Бұл жағдайлар ресейлік жеткізілімдерге тәуелді Орталық Азия елдеріне әсер етті.
ИРАН АЙМАҚҚА МҰНАЙДЫ ҚАЛАЙ ЖЕТКІЗЕДІ
Иранның Тәжікстанмен де, Қырғызстанмен де ортақ шекарасы жоқ. Middle East Council on Global Affairs аға ғылыми қызметкері Фредерик Шнайдердің айтуынша, Тәжікстанға жеткізу үшін ирандық мұнай мен мұнай өнімдері Түрікменстан мен Өзбекстан арқылы теміржолмен өтуі тиіс. Қырғызстанға жеткізілімдер үшін де осындай бағыт қажет болады.
Тәжікстан Ираннан 2,55 млн тонна мұнай және мұнай өнімдерін алуды жоспарлап отыр. Бұл ретте жеткізілім бағыты, Asia-Plus басылымының Тәжікстанның энергетика және су ресурстары министрлігіне сілтеме жасай отырып хабарлауынша, ресми түрде жарияланған жоқ.
ИРАН РЕСЕЙДІ АЛМАСТЫРА АЛА МА
Шнайдердің бағалауы бойынша, Ираннан Орталық Азияға жеткізілімдер қысқа мерзімді мүмкіндік болуы мүмкін, бірақ ресейлік отынға толыққанды балама емес. Ресейдің аймаққа отын жеткізілімін қамтамасыз ететін қалыптасқан логистикалық инфрақұрылымы, теміржол байланыстары және қолданыстағы келісімшарттары бар.
Сонымен қатар, Орталық Азияның сұранысы Иранның бұрынғы теңіз экспорты көлемдерінен айтарлықтай аз. Атап айтқанда, Тәжікстанның тұтынуы шамамен тәулігіне 50 мың баррель деп бағаланады, ал бір жыл бұрын Иран теңіз арқылы шамамен тәулігіне 1,7 млн баррель экспорттаған.
Сауданың тұрақтылығына санкциялық тәуекелдер де әсер етуі мүмкін. Шнайдердің айтуынша, американдық қайталама санкциялар ирандық мұнаймен маңызды операциялар жүргізетін компаниялар мен банктерге қолданылады. Бұл ретте ол Орталық Азия елдерінің үкіметтеріне тікелей санкциялардан гөрі жекелеген трейдерлерге, логистикалық операторларға және шағын банктерге қарсы нүктелік шектеулерді ықтимал деп санайды.
КОНТЕКСТ
2026 жылдың маусымында хабарланды, Ресейде отын тапшылығы аясында ел Қазақстаннан шамамен 50 мың тонна АИ-92 бензинін импорттауы мүмкін еді.
2026 жылдың шілдесінде Қырғызстан Қазақстанға жүгініп, жанар-жағармай материалдарын (ЖЖМ) жеткізуді қарастыруды сұрады. Бұл қырғыз нарығының отынның сыртқы жеткізілімдеріне тәуелділігі аясында орын алды.
2026 жылдың тамызында Батыс Қазақстан облысындағы «Конденсат» МӨЗ-і ресейлік мұнайды өңдеу туралы келісті. Бұл ретте өндірілген бензин мен дизель отынының 30%-ға дейіні Қазақстанның ішкі нарығында қалуы тиіс еді.
2026 жылдың қыркүйегінде Орталық Азияға ресейлік дизель отынының жеткізілімі айтарлықтай өсті: тамызда олар шілмемен салыстырғанда 2,5 есеге артты. Қазақстанға сол кезде шамамен 28 мың тонна дизель отыны келді, ал шілдеде жеткізілім болмаған еді.
