(26 ақпан 2026 жыл | Дереккөз: ҚР ЖАК-тың 12.01.2026 жылғы Аудит қорытындысы; 06.11.2025 жылғы Жұмысшы аудиторлық есебі)
Мемлекет елдің барлық бюджет процесін цифрландыруды — мемлекеттік сатып алудан бастап қазынашылық пен салық әкімшілендіруге дейін — сеніп тапсырған компанияның өзі жүйелі басқару ақауларының үлгісіне айналды. Мемлекет жылдар бойы құқықтық вакуумда өмір сүріп келген жүйелерді, нөлдік нәтиже беретін инвестициялық жобаларды және арқылы триллиондаған теңгеге сатып алулар жүргізілетін платформа кодындағы осалдықтарды алды. ҚР Жоғары аудиторлық палатасы (ЖАК) «Электрондық қаржы орталығы» АҚ-ның (ЭҚО) 2020–2024 жылдарға арналған тексеру нәтижелерін жариялап, 566 млн теңге көлеміндегі қаржылық бұзушылықтарды, 764 млн теңге көлеміндегі қаражатты тиімсіз пайдалануды және 12,7 млрд теңге көлеміндегі тиімсіз жоспарлауды тіркеді.
Бұл материалдың бірінші бөлімі: жүйенің қалай құрылғаны және оның неге жұмыс істемейтіні туралы.
ФАКТІЛІК НЕГІЗ
«Электрондық қаржы орталығы» АҚ («ЭҚО» АҚ) — ҚР қаржы министрлігіне қарасты 100% мемлекеттік қатысуымен компания. Ол бюджет процесі саласындағы интегратор және мемлекеттік сатып алу, медициналық бұйымдарды сатып алу және квазимемлекеттік сектордың электрондық сатып алу салаларында арнайы (іс жүзінде монополиялық) құқық субъектісі болып айқындалған. Оның қолдауымен «Электрондық мемлекеттік сатып алу» АААЖ (ЭМС), «е-Минфин» ИААЖ, Салық әкімшілендірудің интеграцияланған жүйесі (СӘИЖ), Қазынашылықтың интеграцияланған ақпараттық жүйесі (ҚИАЖ), Мемлекеттік жоспарлаудың ақпараттық жүйесі (МЖАЖ) және тағы ондаған басқа платформалар жұмыс істейді. Осы жүйелер арқылы күн сайын бюджеттік ағындар, миллиондаған азаматтардың салық есептілігі және мемлекеттік органдардың сатып алу рәсімдері өтеді.
Аудит 2020 жылғы 1 қаңтардан 2024 жылғы 31 желтоқсанға дейінгі кезеңді, ал «Q19» ЖШС-мен жекелеген шарттар бойынша 2025 жылдың сегіз айын да қамтыды. Тексеру объектілері қаржымині, «ЭҚО» АҚ және «Q19» ЖШС болды.
МӘТІН ЖӘНЕ АЛҒЫ ТАРИХ
«ЭҚО» АҚ — қарапайым IT-мердігер емес. Бұл заңды түрде бекітілген монополист, онсыз елдің мемлекеттік қаржы жүйесінде бірде-бір операция мүмкін емес. ҚР Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің 2022 жылғы 11 қазандағы бұйрығымен компания бірден төрт бағыт бойынша мемлекеттік монополия және арнайы құқық субъектілерінің тізіліміне енгізілді. Бұл оның қызметтері бәсекелестік арқылы нарықтық тексеруден өтпейтінін білдіреді — мемлекет «ЭҚО» АҚ қанша айтса, сонша төлеуге міндетті. Бұл ретте ҚР Кәсіпкерлік кодексі бойынша арнайы құқық субъектілері үшін міндетті бағалық сараптама әлі аяқталмаған: бірінші өтінім 2022 жылғы желтоқсанда берілген, соңғы қайтарып жетілдіру 2023 жылғы желтоқсанда болған.
ТАЛДАУ ЖӘНЕ ТҮСІНДІРУ
Аудиттің ең айқын қорытындыларының бірі ақпараттық жүйелердің (АЖ) өмірлік циклына қатысты. Қаржы министрлігі мен оның ведомстволарының 28 АЖ-нің 8 жүйесі әлі күнге дейін тәжірибелік пайдалануда, дегенмен «Ақпараттандыру туралы» заң жүйені бұл мәртебеде бір жылдан артық ұстауға тікелей тыйым салады.
Осыған қарамастан, мемлекеттік кірістер комитетінің (МКК) веб-порталы, мысалы, 2013 жылғы 26 желтоқсаннан бері, яғни 12 жылдан астам уақыт тәжірибелік пайдалануда. Салық комитетінің интеграциялық шинасы — 2008 жылғы 22 желтоқсаннан бері, 16 жылдан астам. «Салық төлеушінің кабинеті» — 2009 жылдан бері.
Мұның құқықтық салдары тек техникалық емес, сонымен қатар қаржылық: заңды түрде әлі өнеркәсіптік пайдалануға енгізілмеген жүйелерді сүйемелдеуге бес жыл ішінде 6,487 млрд теңге жұмсалды — және бұл ақпараттандыру саласындағы уәкілетті органның үнсіз келісімімен жіберілген «Ақпараттандыру туралы» Заңның бұзылуы болып табылады. Айта кетерлігі, дәл сол уәкілетті орган 2025 жылғы тамызға дейін қаржыминіне жыл сайын ақпараттық технологияларды қолданудағы жоғары тиімділік дәрежесін беріп келген.
Аудиттелетін кезеңде іске асырылған үш мемлекеттік инвестициялық жоба (МИЖ) бюджет қаражатының мәлімделген нәтижеге қол жеткізбестен қалай жұмсалатынының айқын көрінісі болды.
Құны 7,2 млрд теңге болатын «Қазынашылықтың ақпараттық жүйелерін дамыту және жаңғырту» МИЖ 8 маңызды іс-шараның тек 3 екінші дәрежелісін ғана іске асырды. Негізгі міндеттер - ақпараттық жүйелерді дамыту, серверлік қуаттарды сатып алу, деректерді миграциялау және ақпараттық қауіпсіздік жөніндегі іс-шаралар - орындалмаған. 5,798 млрд теңге бюджетке қайтарылды. Аудиторлар МИЖ-дің тікелей көрсеткіштеріне қол жеткізуді бағалай алмады, себебі жобаның өзінде нақты сандық мәндер болмаған.
Бірден жеті ескірген мемлекеттік салық комитетінің (МСК) АЖ-сін ауыстыруға арналған Салық әкімшілендірудің интеграцияланған жүйесін (СӘИЖ) құру жөніндегі МИЖ жобалық менеджменттің сәтсіздігін анықтады. Интегратор ретінде «ЭҚО» АҚ 2021 жылдың соңына қарай үшінші кезеңнің тек 25% міндеттерін орындады, алайда 358 млн теңге мөлшерінде төлем алды — бұл жылдық бюджеттің 53,5% құрайды. Бұл ретте 2021 жылы жобаны басқаруға 115,2 млн теңгенің 92,3 млн теңгесі (80%) игерілді — нақты сәтсіздікке қарамастан. Мерзімдердің екі жылға ауысуы мемлекетті СӘИЖ ауыстыруы тиіс болған жеті ескі жүйені сүйемелдеуді жалғастыруға мәжбүр етті. 2022–2023 жылдары қосымша шығыстар 2,756 млрд теңгені құрады.
МЕМЛЕКЕТТІК САТЫП АЛУ ЖҮЙЕСІ КОДЫНДАҒЫ ОСАЛДЫҚТАР
Аудиттің ең өткір эпизоды «Электрондық мемлекеттік сатып алу» АААЖ-іне (ЭМС) — арқылы триллиондаған теңгеге сатып алулар жүргізілетін жүйеге қатысты. IT-мамандар жүйенің бағдарламалық кодындағы 75 000-нан астам өзгерісті тексерді (коммиттер деп аталатын — бұл әзірлеушілер кодқа енгізетін сақталған өзгерістер). Осы өзгерістердің ішінен олар жүйе жұмысына әсер етуі мүмкін 621 жағдайды тапты. Мысалы, оның функцияларын, мінез-құлқын немесе тұрақтылығын өзгерту.
Құжатталған нақты эпизодтардың ішінде:
- 2022 жылғы 11 наурыз — жүйенің негізгі тармағына нақты сәйкестендіру нөмірі бар нақты шарт үшін логика тексеруін айналып өтетін өзгеріс енгізілді. Яғни, бір келісімшарт үшін ережеден іс жүзінде ерекшелік жасалады;
- 2022 жылғы 28 қараша — конфигурациялық файлға электрондық цифрлық қолтаңбаны (ЭЦҚ) тексеру өшірілген нақты пайдаланушылардың сәйкестендіргіштері қосылды. Бұл міндетті аутентификациясыз операцияларды жасау мүмкіндігін тудырады;
- 2023 жылғы 31 тамыз — екі нақты шарт бойынша төлем сомаларының дұрыстығын тексеру өшірілді, бұл көзделген шектеулерді айналып өтіп, қаржылық операцияларды жүргізу мүмкіндігін ашады.
Бұған тағы бір құжатталған факт қосылады: жүйедегі бағалық ақпарат 2025 жылғы шілдеге дейін шифрланбаған, ал бағалық деректермен операцияларды логирлеу жүйесі сарапшылармен жеткіліксіз деп танылды. Бұл аудиттелетін кезең бойы саудаға қатысушылардың бәсекелестердің бағалық ақпаратына рұқсатсыз қол жеткізуі ықтимал болғанын білдіреді.
Рейтингтік-балдық жүйесі бар конкурстарда балл есептеу алгоритміндегі іркіліс 2023 жылғы 21 қазаннан 2024 жылғы 14 ақпанға дейін жұмыс істеді. Осы кезеңде 29 конкурс бойынша 2,23 млрд теңге сомасына мемлекеттік сатып алу рәсімдері жеңілдіктер мен баллдарды дұрыс есептемей жүргізілді. 29 келісімшарттың 16-сы орындалған. Жұмыс есебі бұл қатені бизнес-логикадағы сыни қате ретінде сипаттайды: оны тестілеуші анықтаған, назардан тыс қалдырылған және соған қарамастан өнеркәсіптік пайдалануға енгізілген. Бизнес-аналитик бұл ретте аудиторларға түсініктеме беруден бас тартты.
Үлкен материалдың екінші бөлімін оқыңыз — осы жүйе ішінде нақты келісімшарттық схемалардың қалай құрылғаны туралы.