ФБРК редакциясына Орал тұрғыны Руслан Сатыбалдиннің резонанстық оқиғасы белгілі болды, ол екі жылға жуық уақыт бойы әділдікке жетуге тырысып келеді, себебі банк қателігінен бөгде адамның қылмыстық ісіне тартылып қалған. Сот шешіміне, прокуратураның бұзушылықтарды мойындауына және Бас прокуратураның растауына қарамастан, кінәлі лауазымды тұлғалар жазаланбады, ал соттар оның талап-арызын мәні бойынша қараудан бас тартуда.
БӘРІ ҚАЛАЙ БАСТАЛДЫ
2023 жылдың күзінде Қостанай облысында алаяқтық ісі тергеліп жатты. Федоров ауданының тұрғыны Анатолий Ковшиков телефон алаяқтарының құрбаны болды, олар банк қызметкерлерінің атын жамылып, оның атына Home Credit Bank-тен 1,5 млн теңге несие рәсімдеген.
2023 жылғы 28 қарашада тергеуші Бекмұхамбетов банктен жәбірленушінің шоттары бойынша үзінді сұратты. Home Credit Bank жауап жіберді, бірақ өте маңызды қателікке жол берді: қызметкердің абайсыздығынан хатқа мүлде бөгде адамның – халықаралық әуежайда жұмыс істейтін және іске еш қатысы жоқ Орал қаласының тұрғыны Руслан Сатыбалдиннің шотынан үзінді түсіп кеткен.
ҚАТЕЛІКТІ ТҮЗЕТТІ, БІРАҚ ТЕРГЕУ ЖАЛҒАСТЫ
Банк қызметкері қателікті анықтап, сол күні тергеушіге WhatsApp арқылы хабарласты. Тергеушінің өзі: «Сатыбалдиннің бұған қандай қатысы бар?» деп сұраған. Банк қызметкері қателікті мойындап, түс сағат үшке дейін дұрыс деректерді жіберетінін айтқан және орындаған.
Түсініспеушілік шешілді деп ойлаған. Алайда, 2023 жылғы 5 желтоқсанда Бекмұхамбетов Орал қаласының Абай полиция бөліміне Сатыбалдинді қорғану құқығы бар куәгер ретінде жауап алуға тапсырма жіберген. Мұндай мәртебе қылмысқа ықтимал қатыстылықты білдіреді. 2024 жылғы 4 қаңтарда Руслан полицияға шақырылып, жауап алынды.
ҰҚК және полицияның тұрақты тексерулері өтетін стратегиялық нысанда жұмыс істейтін адам үшін бұл үлкен соққы болды. Ал жәбірленуші Ковшиков іс материалдарында Сатыбалдиннің телефон нөмірін көріп, оған қоңырау шалып, ақшаны қайтаруды талап ете бастады.
АЛҒАШҚЫ ШАҒЫМДАР МЕН БАС ТАРТУЛАР
2024 жылғы 18 сәуірде Руслан e-Otinish жүйесі арқылы Федоров ауданының прокуратурасына шағым түсірді. Прокурор Телемісов Сатыбалдиннің Qiwi-әмияны туралы деректерді негізге алып, шағымды қабылдамады. Қателіктің сол күні түзетілгені туралы айтылмады.
2 мамырда Руслан тергеу бөлімінің бастығына жүгінді. Бірақ жүйеде шағымды орындаушы етіп тергеуші Бекмұхамбетовтің өзін тағайындады – бұл ҚР ҚПК-нің 104-бабын тікелей бұзу болып табылады. Бөлім бастығы подполковник Жақыпов та бас тартты.
Сонымен қатар, 17 сәуірде Руслан Алматы қаласының Медеу аудандық сотына Home Credit Bank-ке қарсы талап-арыз берді. Банк өкілі қателікті мойындап, WhatsApp-тағы хат алмасудың скриншоттарын қоса берді. 2024 жылғы 5 шілдеде сот банктен 300 мың теңге моральдық зиян өтемақысын өндірді.
ОБЛЫСТЫҚ ПРОКУРАТУРА БҰЗУШЫЛЫҚТАРДЫ МОЙЫНДАДЫ
20 маусымда Руслан сот шешімімен Қостанай облысының прокуратурасына жүгінді. 10 шілдеде облыс прокурорының орынбасары Омар Сұтбаев түбегейлі басқаша қорытынды берді: Сатыбалдинді жауап алу туралы тапсырма жіберу және жауап алу хаттамасы заңсыз және дәлелдеме ретінде жол берілмейтін деп танылды. Федоров ауданы полиция бөлімінің лауазымды тұлғаларына қатысты тәртіптік іс қозғалды. Кейінірек прокуратура қаулысымен Руслан қылмыстық іс материалдарынан алынып тасталды.
Әділдік орнады деп ойлаған. Бірақ олай болмады.
30 шілдеде Руслан полиция департаментінің меншікті қауіпсіздік басқармасына жүгінді. 14 тамызда жауап келді: бұзушылықтар анықталмады. 23 қыркүйекте ол ҚР ІІМ-нің меншікті қауіпсіздік департаментіне жүгінді – формальды жауап алды.
2024 жылғы 20 желтоқсанда Бас прокуратураның Құқықтық статистика комитеті рәсімдердің бұзылғанын растап, ҚР ІІМ-не ақпараттық хат жолдады.
СОЗБАЛАҢҒА БАЙЛАНЫСТЫ МЕРЗІМДЕР ӨТІП КЕТТІ
2025 жылғы 1 наурызда Руслан полиция департаментіне қайта жүгініп, кінәлілерді жауапкершілікке тартуды талап етті. 12 наурызда департамент бастығының орынбасары Ерлан Сералиннің жауабы келді: тергеуші Бекмұхамбетов пен подполковник Жақыповтың әрекеттерінен ҚР ҚПК-нің 105-бабының бұзылуы анықталды.
Бұзушылық мойындалды. Бірақ кейін тағдырлы «алайда» деген сөз келді: теріс қылық жасалған сәттен бастап алты айдан астам уақыт өткен, және «Құқық қорғау қызметі туралы» Заңға сәйкес тәртіптік жауапкершілікке тарту мерзімдері өтіп кеткен.
Неге өтіп кетті? Себебі, тергеу жүргізуі тиіс органдар айлар бойы істі созып, айқын фактілерді елемеген.
СОТТАР ТАЛАП-АРЫЗДЫ ҚАРАУДАН БАС ТАРТТЫ
2025 жылғы 9 сәуірде Руслан Қостанай облысының Мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сотына әкімшілік талап-арыз беріп, полиция департаментінің әрекетсіздігін заңсыз деп тануды талап етті: шағымды ҚР ІІМ-не мерзімінде жібермеу, шағымдарды толық қарамау, шағымдану құқығы туралы ақпараттың болмауы, тыңдау рәсімін жүргізбеу – ҚР ӘРПК-нің 70, 73, 91, 104-баптарының бұзылуы.
22 сәуірде судья Жауарова талап-арызды қайтару туралы қаулы шығарды. Дәлелі: дау нысаны қылмыстық процестің шеңберіндегі әрекеттер болып табылады, ал тәртіптік жауапкершілікке тарту талаптары еңбек қатынастарынан туындайды.
5 маусымда Қостанай облыстық соты бұл шешімді толығымен қолдап, шағымдарды қараудың ішкі рәсімдерінің бұзылуы дербес талаптардың нысаны бола алмайды деп мәлімдеді.
Мемлекеттік орган азаматтардың өтініштерімен жұмыс істеу кезінде заңды қанша қаласа, сонша бұза алады және бұл сот бақылауынан тыс қалады деген сөз бе?
2025 жылғы 2 шілдеде Руслан кассациялық шағым беріп, оның талап-арызы әкімшілік рәсімдердің бұзылуына шағымданатынын – ҚР ӘРПК-мен реттелетін жария-құқықтық қатынас екенін көрсетті. Қазан айындағы жағдай бойынша шағым Әкімшілік істер жөніндегі Кассациялық сотта қаралуда.
ШЕҢБЕР ЖАБЫЛДЫ
Екі жылға жуық уақыт ішінде Руслан Сатыбалдин барлық мүмкін сатылардан өтті. Банк қателігін мойындап, өтемақы төледі. Облыс прокуратурасы тергеушінің әрекеттерінің заңсыздығын екі рет растады. Бас прокуратураның Құқықтық статистика комитеті рәсімдердің бұзылуын тіркеді. Прокурорлық қадағалау актілері енгізілді.
Бірақ шындық мынадай: тергеуші мен оның бастығы мерзімдердің өтуіне байланысты жазаланбады, соттар талап-арызды қараудан бас тартуда, беделге нұқсан келді. Әр кезеңде жүйенің өзін-өзі қорғау тетіктері іске қосылды: формальды тексерулер, созбалаң, жауапкершілікті аудару, мерзімдердің өтуі, процестік негіздер бойынша бас тартулар.
ҚОРЫТЫНДЫ
Руслан Сатыбалдиннің оқиғасы жүйелік мәселені ашады: мемлекеттік қызметшілердің азаматтардың құқықтарын бұзғаны ү