(21 қаңтар 2026 | Дереккөз: ФБРК)
2025 жылдың 10 айында автоматтандырылған өлшеу станциялары (АӨС) 4,4 млрд теңге көлемінде айыппұл салды. Бұл өткен жылмен салыстырғанда үш есе көп. «Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасы (ҰКП) олардың жұмысындағы жүйелік бұзушылықтарды ресми түрде мойындады, прокуратура істерді жаппай қайта қарауды бастады. Ал бұзушылықтар мойындалғаннан кейін көп уақыт өтпей, көлік министрлігі автокөлік бизнесінің едәуір бөлігінің наразылығын тудырған нәрсені заңдастырды.
Бірақ бәрін ретімен айтайық.
ЖЕҢІЛ КӨЛІКТЕРГЕ АЙЫППҰЛ ЖӘНЕ ПРОКУРАТУРАНЫҢ ІСТЕРДІ ҚАЙТА ҚАРАУЫ
2013 жылдан бастап Қазақстанда автоматтандырылған өлшеу станциялары (АӨС) — жүк көліктерінің салмағын және өлшемдерін тіркейтін кешендер жұмыс істейді. 2024 жылдың соңына қарай елімізде 60-тан астам АӨС орнатылды, ал 2025 жылдың соңына қарай олардың санын 220-ға дейін жеткізу жоспарланған болатын.
2025 жылдың екінші жартыжылдығынан бастап толық автоматты режимге көшу айыппұлдардың күрт өсуіне себеп болды. 2025 жылдың 10 айында ҚР Әкімшілік кодексінің 571-бабы бойынша («Жолаушыларды, багажды және жүктерді тасымалдау қағидаларын бұзу») 13,7 мың адам тартылып, 4,4 млрд теңге көлемінде айыппұл салынды — бұл 2024 жылмен салыстырғанда үш есеге өскен.
Негізгі себеп — АӨС орнату кезіндегі жаппай техникалық бұзушылықтар. Тіпті салмақ параметрлерінен асып кеткені үшін жеңіл автомобильдерге айыппұл салу жағдайлары тіркелген, бұл жабдықтың жүйелік ақауларын көрсетеді. Прокурорлық тексерулер айыппұлдардың едәуір бөлігі жол төсемінің бұзылуынан туындаған тіркеу кешендерінің жарамсыздығы салдарынан салынғанын растады. Нәтиже — әкімшілік іс жүргізулерді жаппай қайта қарау.
БЕТОН ОРНЫНА АСФАЛЬТ ЖӘНЕ БАСҚА ДА БҰЗУШЫЛЫҚТАР
Бұрын айтылғандай, 2025 жылғы 18 желтоқсанда «Атамекен» ҰКП-нің Қайырбек Сүлейменов төрағалығымен өткен Кәсіпкерлердің құқықтарын қорғау жөніндегі кеңесінің отырысында АӨС жұмыс істеуіне байланысты проблемалар айтылды.
Негізгі бұзушылық — салмақ өлшеу жабдығын орнату орнына дейін кемінде 100 метр ұзындықтағы бөлінген жолақта міндетті бетон жабынының болмауы. Станциялардың көпшілігі, белгілі болғандай, температура мен жүктемеден деформацияланатын асфальтта жұмыс істейді. Осыдан салмақтың дұрыс емес көрсеткіштері және кінәсіз адамдарға айыппұлдар салынады.
ФБРК-нің анонимді дереккөзінің хабарлауынша, бұл жүйенің барлық проблемалары емес. Оның атап өтуінше, бақылау бекеттерінде АӨС-тен 90-200 метр қашықтықта орнатылуы тиіс айнымалы ақпарат таблосы жиі болмайды. Дереккөздің айтуынша, мұндай жағдай Астана қаласын айналып өту трассасында Қызылсуат ауылы маңында тіркелген.
Сонымен қатар, ол әр жолаққа алты салмақ бақылау датчигі орнатылғанын, алайда бұл сан жол төсемін толық қамту үшін жеткіліксіз болуы мүмкін екенін атап өтті.
ФБРК тілшісі бақылау бекеттерінің жекелеген орналасу орындарына да барды және тағы бір мәселеге назар аударды: артқы мемлекеттік тіркеу нөмірінің камералары барлық жерде орнатылмаған. Бұл өте маңызды, себебі тіркемелер мен жартылай тіркемелердің алдыңғы бөлігінде әрқашан артық салмақ болмайды — ол артқы бөлігінде болуы мүмкін. Ал артқы нөмірді тіркемей, шамадан тыс жүктелген жартылай тіркеменің иесін дұрыс анықтау мүмкін емес.
ФБРК дереккөзі автоматтандырылған өлшеу станцияларының жұмысын ұйымдастыру қағидаларында (2013 жылғы 5 қыркүйектегі №689 бұйрық) жүйелік олқылық бар екенін атап өтеді: онда АӨС арқылы өтудің ең төменгі жылдамдығына қойылатын талаптар жоқ. Бұл рас. 13(1) тармақ былай дейді — «жол жүрісі қағидаларының белгіленген шектеулерінсіз қозғалыстағы автокөлік құралының параметрлерін өлшеу». Іс жүзінде бұл кемшілік жүргізушілерге жылдамдықты минимумға дейін төмендету арқылы тіркеуден жалтаруға мүмкіндік береді.
ФБРК дереккөзінің хабарлауынша, бұзушылықтар туралы материалдар тікелей инспекторға келіп түседі, ол айыппұлды өз бетінше жою мүмкіндігіне ие, бұл бір қолға елеулі дискрециялық өкілеттіктердің шоғырлануын және субъективті көзқарас, таңдамалы құқық қолдану және теріс пайдалану қаупін тудырады.
Айтпақшы, АӨС орнату бойынша негізгі мердігер — нарықта 2021 жылғы 27 желтоқсаннан бері жұмыс істейтін «Автоматик Систем» ЖШС. Төрт жыл ішінде ол келісімшарттардың күрт өсуін көрсетті, бұл 2025 жылы салық төлемдерінің өсуінен — шамамен 390 млн теңге байқалады. kompra.kz қызметінің деректері бойынша, компания жұмыс істеген барлық уақыт ішінде шамамен 725 млн теңге салық төлеген.
Тұрақты тапсырыс беруші — «ҚазАвтоЖол» ҰК» АҚ және облыстық жол басқармалары. ФБРК дереккөзінің хабарлауынша, мәселе орташа бағаны қалыптастыру кезеңінде туындайды. Оның айтуынша, «ҚазАвтоЖол» ҰК» АҚ үшін баға облыстық басқармалардың бағасынан ерекшеленуі мүмкін.
БИЛІКТІҢ РЕАКЦИЯСЫ
2025 жылғы 29 желтоқсанда, «Атамекен» ҰКП отырысынан 11 күн өткен соң, көлік министрлігі №689 бұйрыққа өзгерістер енгізген №452 бұйрықты қабылдады.
Мұндағы негізгі өзгеріс жол жабынына қатысты. 14(6) тармақ енді ұлттық оператор мен жергілікті атқарушы органдар бөлінген жолақта бетондалған және/немесе асфальтталған жол жабынын қамтамасыз ететінін белгілейді.
«Және/немесе» деген тұжырым «Атамекен» негізгі бұзушылық деп атаған нәрсені іс жүзінде заңдастырды. Енді асфальттағы барлық қолданыстағы АӨС формальды түрде заңға сәйкес келеді.
Жаңа бұйрықтың оң талаптарды да белгілегенін мойындау керек. Мысалы, айнымалы ақпарат таблосы міндетті болды — мөлшері кемінде 960х1920 мм, АӨС-тен кейін 90-200 метр қашықтықта орнатылады. Тіркеуден жеңіл автомобильдер, автобустар мен микроавтобустар алынып тасталды, бұл жеңіл көліктерге абсурдты айыппұлдар мәселесін шешуі тиіс.
Алайда, артқы мемлекеттік тіркеу нөмірін тіркеу туралы өте маңызды талап бұйрыққа енгізілмеді. 14-тармақ алдыңғы түрін, бүйірлік түрін және алдыңғы мемлекеттік тіркеу нөмірін тіркеуді талап етеді. Артқы нөмір мүлде аталмаған.
Бұйрық сонымен қатар ең төменгі жылдамдықтағы олқылықты жойған жоқ. АӨС бағдарламалық жасақтамасының функционалдық мүмкіндіктері әлі де жол жүрісі қағидаларының белгіленген шектеулерінсіз қозғалыстағы автокөлік құралының параметрлерін өлшеуді қамтамасыз етеді.
ӘЛЕУМЕТТІК ЖӘНЕ ЭКОНОМИКАЛЫҚ САЛДАРЛАР
АӨС проблемасы 2026 жылғы 1 қаңтарда күшіне енген өздігінен түсіретін жүк көліктерін (самосвалдарды) па