ФБРК редакциясы 2024 жылдың бірінші жартыжылдығындағы шетелдік қаржыландыру алушылар туралы деректерге талдау жүргізді. Тізілімге Қазақстанда азаматтық қоғамды қалыптастыратын бірнеше ықпалды коммерциялық емес ұйымдар енді.
Солардың ішінде – адам құқықтарының сақталуын бақылайтын құқық қорғау қорлары, Орталық Азиядағы әлеуметтік-саяси процестерді зерттейтін талдау орталықтары және аймақта тәуелсіз журналистиканы дамытатын медиа ұйымдар. Олардың әрқайсысына толығырақ тоқталамыз.
- CAPS Unlock қайырымдылық қоғамдық қоры 1995 жылы құрылған. Салық төлемдерінің сомасы 702,7 млн теңгені құрайды. Қордың құрылтайшылары – Аида Айдаркулова және Наргис Касенова. Ұйым Орталық Азиядағы әлеуметтік-экономикалық теңсіздік пен цифрлық демократияның сын-қатерлерін зерттейді.
- MediaNet халықаралық журналистика орталығы, 2004 жылы құрылған, бюджетке 154,8 млн теңге аударды. Ұйым медиа білім беру және жалған ақпаратпен күрес саласындағы жобаларды жүзеге асырады. Құрылтайшылары – Вячеслав Абрамов, Адиль Джалилов және Думан Смаков.
Бұрын Джалилов медиа сарапшы ретінде сынға алған мемлекеттік ақпараттық саясатты, мемлекеттік ақпараттық тапсырыс «адамдардың миын шатастыруы» және БАҚ-ты ынталандырмауы мүмкін екенін атап өтті.
- «Әділ сөз» сөз бостандығын қорғау халықаралық қоры салықтарды 100,6 млн теңге мөлшерінде аударды. Құрылтайшылары – Евгений Жовтис, Тамара Калеева, Жемис Турмагамбетова, Карлыгаш Джаманкулова, Ирина Медникова және Расул Рысмамбетов.
2009 жылы Жовтис адам өліміне әкеп соққан жол-көлік оқиғасы үшін төрт жыл бас бостандығынан айырылды. Құқық қорғаушылар істі саяси себепті деп санады. 2012 жылы ол амнистия бойынша босатылды.
- «Халықаралық құқықтық бастама» (ХҚБ) қоғамдық қоры салықтарды 56,9 млн теңге мөлшерінде аударды. Басшылары – Айна Шорманбаева және Роза Айтикеева. 2017 жылы ұйымды салық төлеуден жалтарды деп айыптады, мұны құқық қорғаушылар олардың қызметіне қысым ретінде бағалады.
- «Қазақстан жастар ақпараттық қызметі» (ЖАҚ) қоғамдық қоры 2002 жылы құрылған. Салық төлемдерінің сомасы 35,7 млн теңгені құрады. Құрылтайшылары – Карлыгаш Джаманкулова және Ирина Медникова.
Джаманкулова АҚШ елшілігінде аймақтық медиа бойынша кеңесші болып жұмыс істеді. 2022 жылғы желтоқсанда ол «Әділ сөз» сөз бостандығын қорғау халықаралық қорының президенті болып тағайындалды. Сонымен қатар, Медникова Internews бағдарламалар үйлестірушісі болып табылады.
- PaperLab қоғамдық қоры, 2017 жылы Серик Бейсембаев және Малика Токмади құрған, салықтарды 25,5 млн теңге сомасына төледі. Қор директоры Бейсембаев Джордж Вашингтон университетінде тағылымдамадан өтті, Токмади Женева университетін бітіріп, Дүниежүзілік банкте жұмыс істеді.
- «Ар.Рух.Хак» қоғамдық қоры, 1999 жылы құрылған, салық төлемдері 81,7 млн теңгені құрады. Қордың құрылтайшылары – Галымжан Мешитбаев және Бахытжан Торегожина.
Мешитбаевтың 36,4 млн теңге қарызы, елден шығуға шектеу және шоттарына, мүлкіне және көлігіне тыйым салынғаны белгілі. 2010 жылы ұйымды басқа ҮЕҰ-дың гранттық қаражат алу құқығын шектеді деп айыптады.
- «Қадір-қасиет» қоғамдық бірлестігі, 2010 жылы құрылған, салық төлемдері 67,5 млн теңгені құрайды, құрылтайшылар құрамы кең: Евгений Цай, Жания Ибраева, Анара Ибраева, Александр Цай, Ербол Нуркатов, Евгений Жовтис, Алишер Кожагулов, Нуржан Наурызбаев және Роман Реймер.
2017 жылы салық органдары ұйымды шетелдік көздерден пайда алу және салықтан жалтару бойынша тексерген. «Қадір-қасиет» елдегі жағдайды тұрақсыздандыру үшін шетелдік қаржыландыру алды деп мәлімделген.
Коммерциялық емес сектордың шетелдік қаржыландыруға тәуелділігі шетелдік қорлардың елдің ішкі күн тәртібіне әсер етуі туралы сұрақтар тудырады. Ұйымдардың тиісті тізілімге енгізілуі олардың сыртқы көздерге тәуелділігін азайту үшін ҮЕҰ-ды қолдаудың отандық тетіктерін дамыту қажеттілігін көрсетеді.