Ақтөбе облысында су айдындарының улы заттармен ауқымды ластануы тіркелді. «Қазгидромет» мәліметінше, өңірдегі барлық өзендерде дерлік орталық жүйке жүйесіне әсер ететін органикалық қосылыстар – фенолдардың жоғары мөлшері анықталды.
Үшінші тоқсандағы зерттеу нәтижелері көрсеткендей, өзендердің көпшілігіндегі су сапасының 4-сыныбына жатқызылып, терең тазартусыз ауыз су ретінде пайдалануға жарамсыз.
МӘСЕЛЕНІҢ АУҚЫМЫ
«Ақтөбе Таймс» хабарлағандай, «Қазгидромет» 2025 жылдың III тоқсанына арналған қоршаған ортаның жай-күйі туралы ақпараттық бюллетеньде жер үсті суларының сапасын бағалау нәтижелерін ұсынды. Сынамалар 126 су объектісінен — 82 өзеннен, 27 көлден, 13 су қоймасынан, бір теңізден және үш каналдан алынды. Зерттеу 60 физика-химиялық көрсеткіш бойынша жүргізілді.
Фенолдардың жоғары мөлшері облыстың он өзенінде анықталды: Елек, Жем, Темір, Орь, Ақтасты, Көсестек, Үлкен Қобда, Қара Қобда және Ырғыз. Қарғалы өзенінде тотықпаған заттардың нормадан асуы тіркелсе, Елек өзенінде қосымша алты валентті хром табылды.
Құжатқа сәйкес, «бұл сыныптағы сулар тек суаруға және өнеркәсіптік су пайдалануға жарамды. Шаруашылық-ауыз су мақсаттарында пайдалану үшін су алу орындарында қарқынды (терең) дайындық қажет».
ФЕНОЛДАР ДЕГЕНІМІЗ НЕ ЖӘНЕ ОЛАР НЕМЕН ҚАУІПТІ
Фенолдар — суға тән дәріхана иісін беретін органикалық қосылыстар. Жоғары концентрацияларда олар уытты, теріге тигенде күйік тудырады. Негізгі қауіп — жүйке жүйесіне уытты әсер етуі. Созылмалы улану кезінде олар бас ауруларын тудырып, орталық жүйке жүйесінің функционалдық бұзылыстарына әкеледі.
ЛАСТАНУ КӨЗДЕРІ
Фенолдардың негізгі көздері — мұнай өндіруші және мұнай өңдеу кәсіпорындары, пластмасса, желім және резеңке өндіретін зауыттар. Мұнай өндіру және химия өнеркәсібі дамыған Ақтөбе облысында бұл факторлар шешуші рөл атқаруы мүмкін.
Тағы бір көз — ауыл шаруашылығында белсенді қолданылатын тыңайтқыштар мен пестицидтер. Бұл заттар топыраққа түсіп, жаңбыр және еріген сулармен бірге өзендер мен көлдерге өтеді.
ФБРК НЕ ТУРАЛЫ ЕСКЕРТТІ
Мамыр айында ФБРК редакциясы қазақстандық қалаларда агрессивті химикаттарды қолдану мәселесіне назар аударған болатын. Біздің тергеуіміз көрсеткендей, Ақтөбеде қалалық екпелерді өңдеу үшін имидаклоприд — су организмдеріне уыттылығына байланысты Еуропалық Одақ елдерінде тыйым салынған жүйелі инсектицид қолданылады.
Имидаклопридтің топырақтағы жартылай ыдырау кезеңі 40-тан 997 күнге дейін құрайды, бұл заттың жинақталу және жер асты сулары арқылы су айдындарына түсу мүмкіндігін білдіреді. Ақтөбе арқылы Сазды өзені ағып өтеді, ал орталықтан сегіз шақырым жерде тұрғындар сумен жабдықтау көзі ретінде пайдаланатын Сазды су қоймасы орналасқан.
Имидаклоприд тікелей фенолдардың көзі болмаса да, сарапшылар әртүрлі пестицидтер мен өнеркәсіптік шығарындылардың кешенді әсері облыстағы экологиялық жағдайды ушықтыруы мүмкін екенін жоққа шығармайды. Ақтөбеде имидаклопридті қолдану тәжірибесі туралы толығырақ сілтеме бойынша оқуға болады.
ЗЕРТТЕУДЕГІ ОЛҚЫЛЫҚТАР ЖӘНЕ КЕШЕНДІ ТӘСІЛДІҢ ҚАЖЕТТІЛІГІ
Айта кетерлігі, Сазды өзені зерттелетін объектілер тізіміне енгізілмеген, дегенмен оның жанында улы препараттармен екпелер өңделеді. Сондай-ақ бюллетеньде бор қосылыстарымен ластану туралы деректер жоқ, дегенмен Елек өзені Алғы химия зауытының әрекетінен бұл элементпен ластанып қалған.
Ақтөбе облысындағы жағдай экологиялық мәселелерді кешенді шешуді талап етеді. Су айдындарының фенолдармен ластануы — бұл тек өнеркәсіптік қызметтің ғана емес, сонымен қатар қалалық ортада және ауыл шаруашылығында химикаттарды дұрыс пайдаланбаудың да нәтижесі.
Әкімдіктерге урбанизацияланған аумақтарда, әсіресе су объектілерінің жанында агрессивті пестицидтерді қолдану тәжірибесін қайта қарау қажет. Сондай-ақ өнеркәсіптік кәсіпорындарға бақылауды күшейту және барлық маңызды су айдындарын тұрақты мониторингілеу талап етіледі.