Сәуір айының соңында Солтүстік Қазақстан және Ақмола облыстарының далалық аумақтарын шарпыған ірі өрттер 174 мың гектарға жуық жерді – Алматы қаласының ауданымен салыстырылатын аумақты жойды. Өрттің нақты себептері әлі анықталатын болса да, алдын ала деректер құрғақ ауа райы жағдайларымен күшейген адам факторының жоғары ықтималдығын көрсетеді.
Дегенмен, өрттердің қалай және неліктен басталғаны ғана емес, олардың нақты қай жерде болғаны және жер кімге тиесілі болғаны да маңызды. Өйткені заң бойынша өртке қарсы іс-шараларды жүргізу, жайылымдардың жай-күйін бақылау және олардың сақталуы үшін жауапкершілік дәл иелері мен жалға алушыларға жүктеледі.
Сәуір айының басында БАҚ Солтүстік Қазақстан облысындағы өрттер туралы хабарларға толы болды, онда кейбір деректер бойынша жалпы ауданы 35 га болатын төрт дала өрті болған. Сонымен қатар, шамамен 200 га аумақты қамтыған құрғақ өсімдіктердің 76 тұтануы тіркелді.
Рейдтер барысында өрт қауіпсіздігі ережелерін бұзғаны үшін 10 адам әкімшілік жауапкершілікке тартылды: оның тоғызы ескертумен шектелді, біреуі 30 мың теңгеге айыппұл салынды. Сонда жыл басынан бері облыста барлығы 143 өрт тіркеліп, салдарынан 13 адам қаза тапқаны, оның ішінде үш бала бар, тағы 15 адам жарақат алғаны хабарланды.
Сонымен бірге Ақмола облысындағы өрттер туралы хабарланды. 13 сәуірде Көкшетау, Степногорск және Бурабай ауданында құрғақ шөптің тұтану жағдайлары тіркелді. Өрттердің жалпы ауданы 16 га құрады.
Кейбір деректер бойынша, жыл басынан бері Ақмола облысында барлығы 232 өрт тіркелген. Басты себеп әлі күнге дейін адам факторы болып отыр: отпен абайсыз қарау және қауіпсіздіктің негізгі ережелерін елемеу.
ФБРК редакциясы ресми мәліметтердің нақты жағдайға қаншалықты сәйкес келетінін тексеруді жөн көрді. Біз Солтүстік Қазақстан облысы мен Ақмола облысындағы өрт аймағы жиынтығында шамамен 174 мың га құрап, ондаған учаскені қамтығанын анықтадық. Біздің редакция өрт аймағына түскен 30-дан астам учаскені талдап, олардың иелерін немесе жалға алушыларын анықтады.
Көп жағдайда бос жатқан мемлекеттік жерлер емес, жалға берілген ауылшаруашылық алқаптары – ресми түрде өсімдік шаруашылығы немесе жайылымдық мал шаруашылығы үшін пайдаланылатын жерлер туралы сөз болып отыр. Жер пайдаланушылар арасында теңгерімінде мыңдаған гектары бар ірі Серіктестіктер де, ең аз қоғамдық белсенділігі бар жеке тұлғалар да бар. Олардың көпшілігі соңғы 5–10 жыл ішінде жерге құқықтарын рәсімдеген, алайда оның қаншалықты тиімді пайдаланылғанын тексеру іс жүзінде мүмкін емес – қызмет нәтижелері, егістер, айналым және мемлекеттік бағдарламаларға тартылуы туралы ақпарат не жоқ, не өте үзінді.
Мысалы, Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданында тіркелген «Береке Акжар» ЖШС Сапарғали Мырмановтың басшылығымен – салық төлемдері 31 млн теңге, бірақ сонымен бірге атқарушылық іс жүргізу бойынша 3,7 млрд теңге қарызы бар компания. Басшылыққа елден шығуға тыйым салынған, мүлкі мен шоттары тәркіленген. Заңды сұрақ туындайды: мұндай проблемалары бар компания кең ауқымды жер учаскелерін қалай басқарады?
«Алкатерек Агро» ЖШС жағдайы кем емес қызықты. Басшы Бағаналы Асанов бір мезгілде сол аймақтағы тағы бір кәсіпорынды – «Көк-Жайлау Агро» ЖШС басқарады. Құрылтайшылар арасында елден шығуға тыйымы және мүлкінен бастап банктік шоттарына дейін бәріне тәркілеуі бар Қайрат Қабдушев бар. Сонымен қатар компания салық органдарының жіктемесі бойынша жоғары тәуекел аймағында орналасқан.
Ақмола облысында жағдай одан жаман емес. «Булаево-Целина» ЖШС 2025 жылдың қаңтарында мүлдем өмір сүруін тоқтатып, артында миллиондаған қарыздар мен мүлік тәркілеулерін қалдырды. Басқа ірі жер пайдаланушылар – «АРТ-С-Батыр» ЖШС және «Сапфир Beef» ЖШС – әрекет етіп жатқанымен, 2015 жылдан бері олардың салық төлемдері тиісінше бар болғаны 4,17 және 16,05 млн теңгені құрады.
Жақында болған өрттер қамтыған жерлердің көпшілігі жергілікті әкімдіктердің шешімімен жалға берілген. Бұл ретте осы учаскелердің әрқайсысының кадастрлық ақпаратында шектеулер көрсетілген: күзет және санитарлық аймақтар, су қорғау жолақтары және табиғат қорғау режимінің басқа да элементтері. Басқаша айтқанда, пайдалануға бастапқыда ерекше талаптар қойылатын жерлер туралы сөз болып отыр. Мұндай аумақтар экожүйелерді сақтауда маңызды рөл атқарады. Олар су қоймаларын қорғайды, жабайы фаунаның тіршілік ету ортасын қамтамасыз етеді және эрозияның таралуын тежейді. Дәл осы себепті мұндай учаскелердегі өрттер ерекше қауіпті: биоәртүрлілікке келтірілген зиян қайтымсыз болуы мүмкін, ал мұндай ландшафттарды қалпына келтіру жылдар, тіпті ондаған жылдар алуы мүмкін.
Құқықтық тұрғыдан алғанда жалға алушылар жерлердің сақталуы мен оларды ұтымды пайдалану үшін жауап береді. Жер кодексі жалға алушыларды жайылымдардың деградациясына жол бермейтін агротехникалық, өртке қарсы және басқа да іс-шараларды жүргізуге міндеттейді. Сонымен қатар, Кодекс жер учаскелерін пайдаланбаған немесе бұзушылықтармен пайдаланған жағдайда жалға алушыдан алып қоюға болатынын көздейді. Алайда іс жүзінде бұл бақылау сирек санкцияларға дейін жетеді. Көптеген аймақтарда қадағалау функцияларын жергілікті басқармалар ресми түрде жүзеге асырады, бірақ тексерулер, әсіресе жоспардан тыс, эпизодты түрде жүргізіледі. Әсіресе даланың шалғай учаскелерінде.
Заңды сұрақ туындайды: мемлекет мұндай учаскелер үшін жалға алушыларды қандай критерийлер бойынша таңдайды? Іс жүзінде, жалдау шарты жасалғаннан кейін жердің одан арғы тағдырына деген қызығушылық жойылып кеткен сияқты. Пайдалану шарттарының сақталуын бақылау – формальды, ал жердің мақсаты бойынша және табиғат қорғау шектеулеріне сәйкес пайдаланылып жатқанын жүйелі тексеру мүлдем жоқ сияқты. Нәтижесінде өрт тек төтенше оқиға емес, тереңірек проблеманың – жерлерді басқарудың институционалдық жүйесінің әлсіздігінің симптомына айналады. Бақытсыздық болмайынша, учаске мемлекеттік органдардың назарынан тыс қалады.
Жер пайдалану туралы деректердің ашықтығы да ерекше назар аударуға тұрарлық. Айталық, кадастрлық картада жалға алушының жұмыс нәтижелері, қосалқы жалдаудың болуы, субсидияларды пайдалану немесе жерді қорғау бойынша жүргізілген іс-шаралар туралы мәліметтер жоқ. Ал сөз жүздеген мың гектар туралы болып отырған жағдайда, бұл жауапкершілікті локализациялау қиын болатын мөлдірсіздік аймағын тудырады.
Егер сәуір айындағыдай жаппай өрттер бақылау механизмін қайта қарауға себеп болмаса, мемлекет тек маңызды табиғи ресурстарды жоғалтып қана қоймай, қауіпті модельді қайта жаңғыртуы мүмкін: жер формальды түрде беріледі, ішінара пайдаланылады және сыни сәтте осал болады. Бұл проблеманың экологиялық қана емес, әлеуметтік-экономикалық өлшемі де бар: құрғақшылықтың күшеюі, климаттық өзгерістер және мал шаруашылығы үшін жайылымдық жерлердің тапшылығы жағдайында әрбір жүз гектар стратегиялық маңызға ие болады.
Мәселені тиімді шешу ауылшаруашылық алқа