Ауыл шаруашылығы министрлігі БАҚ-та өз имиджін жылтыратып жатқанда, Қазақстан даласында мүлде басқа шайқас өрбіді. Ресми статистика шегірткемен күресте 90% жеңіс туралы есеп беріп жатыр, бірақ жәндіктер әдемі сандарды келеке етіп, егінді жеуді жалғастыруда. Ал еліміздің астыртын әлемінде синтетикалық есірткі өндірісі жарылыс қарқынымен өсуде. Кездейсоқтық па? ФБРК редакциясы бір-бірімен байланыссыз болып көрінетін осы құбылыстар арасында байланыс табуға тырысты.
Оқиға, әдеттегідей, жай ғана логикаға бағынбайтын министрлік арифметикасынан басталады. Бес жыл бұрын, 2020 жылы, БАҚ жарты миллион гектар жұқтырылған жерді мойындады. 2024 жылы бұл көрсеткіш алты есеге өсіп, 3,1 млн га құрады. БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (FAO) одан да пессимистік баға береді — 2021 жылғы 0,63 млн га -дан 2024 жылы 11,26 млн га-ға дейін өскен, яғни 18 есеге жуық. Мұндай динамикада төтенше жағдай жариялау қисынды болар еді, бірақ оның орнына жүз пайызға жуық тиімділік туралы асқақ есептер айтылуда.
Бұл сиқырлы 90% қалай есептелетіні жұмбақ. Бізде бұл статистикалық алхимияның бірнеше нұсқасы бар. Біріншісі жоспарға зиянкестердің критикалық саны бар алқаптардың ғана енетінін болжайды — қалғаны келесі маусымға дейін жай ғана еленбейді. Екінші нұсқа - жоғары өлім-жітім тек өңдеу сәтінде тіркеледі, бірақ бір аптадан кейін, көрші аумақтардан қоныс аударған топтармен не болатыны ешкім есепке алмайды.
Бірақ ең қызықты нұсқа препараттардың сапасына қатысты. Фермерлер шағымдануда: неге химиялық өңдеуден бірнеше сағат өткен соң шегіртке қайтадан белсенділік танытады? Жауап инсектицидтердің жеткізу тізбегінде жасырын болуы мүмкін, ол (таңқаларлықтай ма?) мөлдір емес болып шығады.
Ауылшаруашылық министрлігінің мемлекеттік сатып алуларының қолданыстағы техникалық тапсырмаларына назар аударсақ, мердігер химикаттарды өз бетінше сатып алатынын, тасымалдайтынын және сақтайтынын, ал мемлекет тек орындалған жұмыстардың соңғы актісін алатынын байқауға болады. GPS-мониторинг міндетті емес, ұшу алдында әсер етуші заттың концентрациясын ешкім тексермейді, препараттар балансы жүргізілмейді. 
Дереккөз: Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сатып алулардың ресми порталы (goszakup.gov.kz), лот №13543381-1, инсектицидтерді сақтау бойынша сатып алу, ұйымдастырушы — «ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің Агроөнеркәсіптік кешендегі мемлекеттік инспекция комитеті» ММ
Ал енді тағы бір қызықты факт: өткен жылы Қазақстанда есірткі өндірісінің жарылысқан өсімі тіркелді. 2020 жылы құқық қорғау органдары бар болғаны 8 астыртын зертхананы жойса, 2023 жылға қарай олардың саны 75-ке дейін өсті. Сонымен қатар, жүздеген тонна химиялық прекурсорлар тәркіленуде, олардың көздері жұмбақ күйінде қалуда.
Анықтама үшін: Прекурсорлар — бұл есірткі және психоактивті заттарды өндіру үшін қолданылатын химиялық заттар.
Жұмбақ шегіртке сияқты ауқымды және қауіпті зиянкестерді қоса алғанда, жәндіктерді жоюға немесе санын бақылауға арналған инсектицидтердің құрамында болуы мүмкін. Бұл препараттардың негізін органикалық еріткіштер — ксилол, толуол, ацетон құрайды. Дәл осы заттар астыртын мефедрон және басқа да есірткілерді синтездеуде өте қажет. Сонымен қатар, еріткіштер прекурсорлар болып есептелмейді және ерекше бақылауға жатпайды, бұл оларды көлеңкелі нарық үшін өте қолайлы шикізатқа айналдырады.
Инсектицидтерден еріткіштерді алу технологиясы күрделі жабдықты қажет етпейді. Қарапайым сумен сұйылту, сүзу және айдау есірткі синтезіне жарамды жоғары сапалы еріткіш алуға мүмкіндік береді. Мысалы, бес литр инсектицидті концентраттан 300 грамм мефедрон өндіруге жеткілікті шикізат бөліп алуға болады.
Мұндай схеманың экономикасы жосықсыз мердігерлер үшін өте тартымды болып көрінуі мүмкін екенін болжау қиын емес. Қымбат концентраттың бір бөлігін, мысалы, көлеңкеге оңай сатуға болады, ал қалған препаратты ең төменгі қолайлы концентрацияға дейін сумен сұйылтуға болады. Ресми түрде жоспар орындалды, есепке қол қойылды, бірақ өңдеудің нақты тиімділігі нөлге ұмтылады.
Бұл теорияның жанама растауы есірткі өндірісінің өсу географиясы болып табылады, ол шегірткемен белсенді күрес жүргізілетін аймақтармен ғажайып түрде сәйкес келеді. Мемлекет инсектицидтерге қанша көп жұмсаса, астыртын зертханаларға сонша көп шикізат түсетіндей әсер қалады. Бірақ аса талғампаз сарапшылар үшін бұл тек гипотеза екенін атап өтеміз.
Рас, сараптамалық ведомстволар мониторинг және есепке алу мәселелеріне көбірек көңіл бөлуі керек шығар. Өйткені, бұл саладағы бақылау жүйесі мүлдем жоқ сияқты. Препараттың қаншасы нақты алқапқа түсетінін ешкім қадағаламайды, оның концентрациясын ешкім тексермейді, сатып алу көлемін өңдеу тиімділігімен ешкім салыстырмайды. Мүмкін, сұрақ қоюдың уақыты келді: мемлекет өз ақшасымен екі құбыжықты — шегірткені де, есірткі мафиясын да қоректендіріп жатқан жоқ па?
Бірнеше қарапайым сұрақ жағдайды анықтай алады. Мысалы, өңдеудің тиімділігі қалай есептеледі? Тексеру мен бүрку арасында қанша уақыт өтеді? Инсектицидтердің концентрациясын қолданар алдында кім бақылайды? Сатып алынған партиялардағы еріткіштердің тағдыры қалай қадағаланады? Дәл осы сұрақтарды ФБРК редакциясы салалық ведомстволарға қойды.
Ал олар жауапсыз қалып отырғанда, шегіртке далада тойлауды жалғастыруда, ал астыртын зертханалар тоннадап синтетикалық есірткі шығаруда. Министрлік кабинеттерінде бейресми ұстанымға қарсы ерлікпен күрес жүргізіп жатқан жерде, осы процестер арасында мойындауға дайын болған