Сыбайлас жемқорлықты тергеу қоры (ФБРК) астаналық аймақта экологиялық бұзушылықтар бойынша ауқымды тергеу жүргізіп, қалдықтармен жұмыс істеу саласындағы жүйелік проблемаларды анықтады. Журналистер мен қоғамның жұмысы нақты нәтижелер берді: экология министрлігі ірі полигондардың заңсыздығын мойындады, билік бақылауды күшейтіп, айыппұлдарды арттырды, ал қоқыс тасымалдаушы компаниялар өз тәжірибесін өзгертті. Алайда шенеуніктердің даулы мәлімдемелерінен кейін айлар өтсе де, көптеген мәселелер шешілмеген күйінде қалып отыр, бұл табиғат қорғау заңнамасының сақталуын тұрақты қоғамдық бақылаудың қажеттілігін көрсетеді.
ҚОЯНДЫДАҒЫ ПОЛИГОН: БАС ТАРТУДАН МОЙЫНДАУҒА ДЕЙІН
Ең резонанстысы Ақмола облысындағы Қоянды ауылы маңындағы астанадан қалдықтар әкелінген заңсыз қоқыс полигоны туралы іс болды. Тергеу қалдықтармен жұмыс істеу саласындағы миллиардтық жобаларға қол жеткізген, тәжірибесі жоқ жас компаниялардың қатысуымен күрделі схеманы анықтады.
«Zero Waste» ЖШС, 2024 жылдың ақпан айында тіркелген, делдалдар тізбегі арқылы қоқысты қажетті рұқсаттары жоқ «Марущак Виталий Викторович» ЖК учаскесіне шығарған. Бұл ретте Астана қаласының қоршаған ортаны қорғау басқармасы бастапқыда бұзушылықтарды көрмеген, полигонды «баламалы нүкте» деп атаған. Экология министрлігі кейіннен полигонның заңсыздығын растады, алайда белсенді әрекеттерге журналистердің қоғамдық қысымынан кейін ғана кірісті.
2025 жылғы 26 наурызда Baimedia тілшісі министр Ерлан Нысанбаевқа тікелей жүгініп, ол үйінді туралы ақпараты жоқтығын мойындады, бірақ тексеру жүргізуге уәде берді. Алайда бір айға жуық уақыт өтсе де ешқандай көрінетін әрекет жасалған жоқ. Тек 15 сәуірде қайта өтініш жасағаннан кейін ғана қоршаған ортаны қорғау комитетінің төрағасы Ерболат Көжіков істің сотқа жіберілгенін хабарлады.
23 мамырда ФБРК тілшісінің экология вице-министрі Жомарт Әлиевпен жеке кездесуі өтті, онда шенеунік мәселенің министрліктің ерекше бақылауында екенін, жұмыс белсенді түрде жүргізіліп жатқанын және тоқтатылмайтынын мәлімдеді. Министрлік ЖК Марущак иесімен сот талқылауын жалғастырады. Алайда Әлиев Ақмола облысының жер ресурстарын басқару департаментімен (ЖРБД) үйлестіру мәселесін атап өтті, ол экология министрлігінің хаттары мен сұрауларын елемейді. ЖРБД-дан жауап келгеннен кейін полигон орналасқан учаскені жекешелендіру процесі басталады.
27 мамырда ФБРК тілшісімен кездесуде қоршаған ортаны қорғау басқармасының басшысы Дәулет Досқұлов қоқыс тасымалдаушы компанияларға Қояндыға қоқыс шығармау және эко-полигондарды немесе басқа заңды баламаларды пайдалану туралы ұсынымдар жібергенін хабарлады. Нәтижесінде үш компанияның екеуі заңсыз әрекетін тоқтатты, тек «ГорКомТранс» қалдықтарды шығаруды жалғастыруда. Бұл ретте билік заңсыз полигондар үшін жауапкершілік қоқыс шығаратын компанияларға емес, тек жер иелеріне жүктелетінін, бұл адал емес тасымалдаушылар үшін құқықтық олқылық тудыратынын атап өтті.
GPS-МОНИТОРИНГ БҰЗУШЫЛЫҚТАРҒА ҚАРСЫ
Кездесулер кезінде қоқыс таситын көліктерді бақылауға арналған «Shalkar Innovations» ЖШС-нің GPS-жүйесінің көрсетілімі ерекше назар аудартты. Компания өкілі нақты уақыт режимінде жүйенің Қояндыдағы заңсыз полигонға қоқыс шығаратын көліктерді, оның ішінде нақты күндегі рейс саны мен тоқтау уақытын қалай тіркейтінін көрсетті. Компания көлік нөмірлерінің базасына ие екенін және полигонға жасалған рейстер саны туралы деректерді бере алатынын мәлімдейді.
Бұл ақпарат экологиялық залалды бағалау және объективті айыппұлдар белгілеу үшін маңызды болуы мүмкін деп болжануда. Жүйе сонымен қатар Досқұловтың айтуынша, қаладағы заңсыз үйінділердің негізгі көзі болып табылатын құрылыс компанияларын бақылау үшін пайдаланылуы жоспарлануда. Әкімдіктің жоспарында құрылыс компанияларын бағыттарды қадағалау үшін өз көліктеріне GPS-трекерлер орнатуға мәжбүрлеу бар, бұл заңсыз үйінділерге қарсы күреске ықпал етеді.
SANCY ТҰРҒЫН ҮЙ КЕШЕНІНДЕГІ ҮЙІНДІ: НӘТИЖЕСІЗ УӘДЕЛЕР
Наурыз айында ФБРК Астанадағы Есіл өзенінің жағасында Sancy тұрғын үй кешенінің жанынан заңсыз үйіндіні анықтады. 
ҚР ӘҚБтК-нің 505-бабы бойынша екі бұзушыны жауапқа тартуға және биліктің даулы уәделеріне қарамастан, үйінді екі ай бойы өз орнында қалып отыр. Алматы ауданының Полиция басқармасы екі жүк көлігі жүргізушісінің жазаланғанын хабарлады, бірақ мәселенің өзі шешілмеді.
Сарайшық ауданының әкімдігі ауқымды бағалау үшін 12 сәуірде аумаққа шығуды және 19 сәуірде «ауқымды сенбілік» өткізетінін жариялап, ФБРК журналистерін шараға қатысуға шақырды. Алайда белгіленген күндерге жақындаған сайын билік өкілдері байланысқа шығуды тоқтатты. ФБРК тілшісі 22 мамырда жүргізген аумақты қайта тексеру өзгермеген жағдайды көрсетті - үйінді әлі де Есіл өзенінің су қорғау аймағында орналасқан.
Биліктің әрекетсіздігі аясында ФБРК редакциясы қала әкімдігіне уәде етілген шаралардың неліктен өткізілмегені және үйіндінің әлі жойылмағаны туралы түсініктеме беруді талап етіп, қайтадан ресми өтініш жолдады.
АСТАНА ОРТАЛЫҒЫ: ҮКІМЕТ ҒИМАРАТТАРЫНЫҢ ҚАСЫНДАҒЫ ҮЙІНДІ
Астананың үкіметтік ғимараттарынан бірнеше шақырым жерде тұрғын үй құрылысына арналған жерлерде ауданы шамамен 11 000 шаршы метр рұқсатсыз қоқыс үйіндісі