2020 жылғы қарашада сол кездегі ҚР Премьер-Министрі Асқар Мамин жер заңнамасын жетілдіру жоспарларымен бөлісіп, АШМ, Әділет министрлігі және ЦРИАМ «Бірыңғай мемлекеттік жылжымайтын мүлік кадастры» (БМЖМК) ақпараттық жүйесін құру бойынша жұмыс жүргізіп жатқанын мәлімдеді. Осы жобаның орындаушысы «Азаматтарға арналған үкімет» Мемлекеттік корпорациясы» КЕАҚ болды.
БМЖМК картографиялық ақпарат пен кеңістіктік деректерді жүргізуді және басқаруды, оның ішінде жер учаскелерінің, ғимараттардың, құрылыстар мен имараттардың, ауылшаруашылық мақсатындағы жерлердің орналасуы бойынша ғарыштық мониторинг деректерін ұсынуды көздейді деп болжанды, оған «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК» АҚ жауапты болды.
Сонымен қатар, БМЖМК жүйесі мемлекеттік органдардың ақпараттық жүйелерінде деректерді пайдалану мүмкіндігін, құқық белгілейтін құжаттарды, жылжымайтын мүлікке арналған жобалық және техникалық құжаттарды электронды түрде жүргізуді және басқаруды, сондай-ақ жылжымайтын мүлікпен операциялар мен мәмілелердің ашықтығын қамтамасыз етеді деп уәде етілді.
Сол кезде Заңның тиісті жобасы әзірленіп, Президент Әкімшілігіне келісуге жіберілгені хабарланды. 2023 жылғы сәуірде Президент Қасым-Жомарт Тоқаев заңға қол қойды, оған сәйкес Қазақстанда жер учаскелері электронды форматта берілетін болады. Осы сәттен бастап қазақстандықтарда жылжымайтын мүлікпен мәмілелер бойынша тұрақты қиындықтар басталды.
Бастапқыда сәуірден мамырға дейін жылжымайтын мүлік қызметі бойынша өтінімдерді қабылдау жаңа ақпараттық жүйеге көшуге байланысты уақытша тоқтатылатыны хабарланды. Маусым айында жағдай қайталанды. Ал шілдеде «Атамекен» ҰКП жаңа жүйедегі ақауларға назар аударды: 1 шілдеден бастап кәсіпкерлер жер алуға электронды түрде өтінім беру мүмкіндігіне ие болуы керек еді, бірақ БМЖМК сервисі тиісті түрде жұмыс істемеді.
Сол кезде Ұлттық палата сандық порталдың уәде етілген қызметтерінің ешқайсысы жұмыс істемегенін, жер учаскелері туралы базалық ақпарат қолжетімсіз болғанын, ал Қазақстан Ғарыш Сапары картасындағы спутниктік суреттердің ажыратымдылығы өте төмен болғанын атап өтті, осыған байланысты осы картада жер учаскесін рәсімдеу немесе басқа қажетті мәліметтерді алу мүмкін емес.
Сонымен қатар, балама шешім ретінде қалалардың шекарасындағы жерді екі жолмен алуға болатыны хабарланды: электронды аукцион арқылы және тікелей әкімдік арқылы, алайда әкімдіктердің өздері бұл жүйемен қалай жұмыс істеу керектігін анықтай алмады. Барлығынан басқа, бастапқыда сайт орыс тілінде құрылып, кейін қазақ тіліне аударылды. Бірақ порталдың мемлекеттік тілдегі нұсқасында грамматикалық қателер мен қателер өте көп болды.
Айта кету керек, жарты жыл ішінде БМЖМК жүйесіндегі жағдай өзгерген жоқ – көптеген функциялар әлі де қолжетімсіз, ал ҚҒС түсірген ғарыштық суреттер көңіл көншітпейді. Дегенмен, ұлттық кеңістіктік деректер операторының жұмыс сапасы туралы біз материалдар сериясында, неліктен ҚҒС өз серіктеріне ие бола тұра, шетелдік компаниялардан ғарыштық суреттерді сатып алатыны туралы мәселеге арналған, бірнеше рет жаздық.
Бұған дейін қолданыстағы Премьер-Министр Әлихан Смайылов БМЖМК цифрландыру процесін «тежейтін» қызметкерлерді жұмыстан шығаруға уәде бергені белгілі болды. Ол барлық кемшіліктерді қысқа мерзімде жою қажет екенін, сонда мемлекет 2024 жылғы 1 қаңтардан бастап цифрлық форматта мемлекеттік қызметтерді сапалы көрсете алатынын атап өтті. Сонымен қатар, ЦРИАМ вице-министрі Әсет Тұрысов 1 желтоқсаннан бастап бәрі тұрақталғанын және барлық қажетті жүйелер қалыпты режимде жұмыс істеп тұрғанын сендірді.
Сонымен қатар, ФБРК редакциясы БМЖМК АЖ-ні әзірлеумен қандай компания айналысқанын және бұған қанша ақша бөлінгенін анықтауды ұйғарып, осыған байланысты органдарға тиісті сұрау жолдады.
БМЖМК АЖ ӘЗІРЛЕУДІҢ АРТЫНДА КІМ ТҰР
«Азаматтарға арналған үкімет» Мемлекеттік корпорациясы» КЕАҚ хабарлағандай, БМЖМК АЖ әзірлеушісі «Тамур» ЖШС болып табылады. Жүйеге қанша ақша бөлінгені туралы Мемлекеттік корпорация кішіпейілділікпен үндемеді, сондықтан біз өзіміз есептедік.
Мәселен, «Бірыңғай мемлекеттік жылжымайтын мүлік кадастрының ақпараттық жүйесін құру және енгізу» жобасының бірінші кезегін әзірлеуге арналған бастапқы келісімшарт 2018 жылғы қарашада (Заңға қол қойылғанға дейін әлдеқайда бұрын) жасалған болатын. Келісімшарт сомасы 207 млн теңгені құрады.
Кейіннен, 2019 жылғы маусымда және 2020 жылғы қазанда БМЖМК ақпараттық жүйесі жобасының екінші және үшінші кезегін әзірлеуге келісімшарттар жасалды. Келісімшарттар сомасы – тиісінше 357,4 млн теңге және 257,9 млн теңге.
2021 жылғы маусымда Мемлекеттік корпорация мен «Тамур» ЖШС арасында БМЖМК АЖ-ге қызмет көрсету бойынша келісімшарт жасалды. Мәміле сомасы 106,4 млн теңгені құрады. 2022 және 2023 жылдардың тамыз айларында 284,4 млн теңге және 531,9 млн теңге сомасына ұқсас келісімшарттар жасалды.
Осылайша, 6 жыл ішінде мемлекет дұрыс жұмыс істемейтін БМЖМК жүйесіне 1,7 млрд теңгеден астам жұмсады. Оны жұмыс жағдайына жеткізу үшін тағы қанша ақша қажет болатынын болжауға болады.
Әзірлеуші компанияға келетін болсақ, «Тамур» ЖШС нарықта 20 жылдан астам уақыт тіркелген. Негізгі қызмет түрі - бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлеу. Компанияның ең көрнекті құрылтайшысы - Қазақстандық IT компаниялар қауымдастығының Президенті, Маралды кентінің тумасы – Нұрлан Исин.
2023 жыл ішінде біз Маралдыдағы оқиғаларға арналған материалдар сериясын жарияладық, онда журналист Денис Кривошеевтің пікірінше, наразылықтардың бастамашыларының бірі Нұрлан Исин болғанын атап өттік. Исиндер әулетінің қызметі туралы толығырақ мына жерден оқыңыз.
Нұрлан Исин көп жылдар бойы ҚР Қаржы министрлігінің құрылымдарында басшылық лауазымдарда жұмыс істеді. Әр жылдары Республикалық бюджеттік банк» ММ Басқарма төрағасы, Қаржыминінің ЦИФС РМК бас директоры, «Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ Басқармасының бірінші төрағасы болды.
Барлығынан басқа, Нұрлан Исин SWIFT жүйесін банк жүйесіне енгізуді жүзеге асырғанымен, сондай-ақ республикалық бюджеттің кассалық атқарылуы функциясын және Ұлттық банктің есеп айырысу-кассалық орталықтарын Қаржыминінің қарамағына беруді ұйымдастырумен айналысқанымен танымал болды.
«Тамур» ЖШС компаниясында Исиннің қосалқы құрылтайшылары - Берік Берентаев, Ерік Берентаев және Ерлан Мұқаев. Берік Берентаев сонымен қатар «Тамур» ЖШС-нің бірінші басшысы болып табылады. Ерік Берентаев «Тамур Системс» ЖШС-де көрінеді.
«Тамур» ЖШС салықтық міндеттемелер бойынша орташа тәуекел дәрежесіне ие. 2023 жыл үшін компания 205,3 млн теңге салық төледі (2022 жылы – 126,2 млн теңге, 2021 жылы – 92,7 млн теңге, 2020 жылы – 72,2 млн теңге).
Цифрландыру, атап айтқанда ғарыштық деректермен жұмыс, Қазақстандағы көптеген адамдар үшін түсініксіз қызмет саласы екені белгілі. Осыған байланысты цифрлық бағыттағы бизнес жеткілікті түрде тиімді, әсіресе ол үнемі негізсіз инвестицияларды қажет етсе.
Жүйенің үйлесімді жұмыс істеуі үшін мемлекетке тағы бірнеше миллиард жұмсау қажет болуы мүмкін. Осының бәріне қарамастан, елде бұл жүйені әлдеқайда аз уақыт пен қаражатпен әзірлей алатын көптеген мамандар бар, біз бұған бірнеше рет көз жеткіздік.
Сонымен қатар, БМЖМК АЖ-мен «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК» АҚ ұлттық кеңістіктік деректер операторы және артында өз мақсаттарын қоғамдық пікірмен шебер жасыратын жанжалды белсенді тұрған компания айналысып тұрғанда, оның қашан болмасын жұмыс істейтініне сенім жоқ.
Жобаны одан әрі қаржыландыру қазірдің өзінде пысықталған әдістермен жүзеге асатын болуы әбден мүмкін.