ФБРК редакциясы жақында ғана Ресей өңірлеріндегі малды жаппай сою жағдайын егжей-тегжейлі талдап, сұрақ қойған болатын: ресми түрде пастереллез деп аталатын ауру одан да қауіпті диагноз — аусылдың жамылғысы емес пе. Сонда қауіп сыртқы — шекараның арғы жағында болып жатқан нәрсе сияқты көрінді. Бүгін ол ел ішінде.
«ОЛАРДЫҢ СІЛЕКЕЙІ АҚТЫ»: БҚО-ДАН ВИДЕО
Жақында ғана әлеуметтік желілерде Батыс Қазақстан облысында (БҚО), Қазталов ауданында, Қараоба ауылының маңында түсірілген бейнежазбалар пайда бола бастады. Кадрларда — ақбөкен. Ол қозғалады, бірақ біртүрлі: баяу, бағдарынан адасқан. Жануардың аузы зақымданған, мол сілекей ағады. Бұл не болса да, сау дала антилопасының мінез-құлқы емес.
Ветеринария ғылымдарының докторы, «БҚО ветеринарлық дәрігерлері» қоғамдық бірлестігінің төрағасы Ғайса Абсатиров өзінің Facebook парақшасында Қазақстанда бүгін болып жатқан оқиғаға түсініктеме берді. Оның сөзінше, аусылға тән клиникалық белгілердің соңғы жағдайлары дәл БҚО аумағындағы ақбөкендердің мекендеу және көші-қон аймақтарында тіркелуде.
Маман бұл жануарлардың қозғалғыштығын ерекше атап өтті: бір тәулік ішінде ақбөкен алыс қашықтықтарды еңсере алады, бұл оны бірден бірнеше бағытта — Қазақстан аумағы бойынша да, оның шегінен тыс жерлерде де инфекцияның болжанбайтын тірі тасымалдаушысына айналдырады.
ҚАУІП ҚАЙДАН КЕЛУІ МҮМКІН
БҚО-дағы ақбөкендер жағдайының неліктен жергілікті эпизод емес, қауіпті тізбектің буыны екенін түсіну үшін картаға қарау керек. 2026 жылдың сәуірінде Қазақстан бірнеше жақтан эпизоотиялық қысым сақинасына тап болды.
Бірінші майдан — Ресей. ФБРК бұрын егжей-тегжейлі хабарлағандай, 2026 жылдың ақпанынан бастап Новосібір, Омбы, Свердлов облыстарында, Алтай Республикасында және бірқатар басқа өңірлерде билік малды жаппай жоюға кірісті. Ресми нұсқа — пастереллез және құтыру.
Алайда шаралардың ауқымы, олардың сипаты — ошақтан 5 км-ге дейінгі қашықтықтағы барлық осал жануарларды жою, ұшаларды өртеу, бекеттері бар карантиндік қоршаулар, иелеріне тәуелсіз сараптамадан бас тарту — бұл антибиотиктермен емделетін бактериялық инфекцияға емес, аусылмен күрес хаттамасын дәл қайталайды.
Бағалау бойынша, Ресей өңірлерінде шамамен 90 мың бас мал алынған. Қазақстан уақтылы осы өңірлерден жануарлар мен өнімдерді әкелуге және транзитіне тыйым салуды енгізді, бұл сәйкес шара болды, бірақ мәселенің шешімі емес.
Екінші майдан — Қытай. 2026 жылдың сәуір басында Қытай ауыл шаруашылығы министрлігі Ганьсу провинциясында және Қазақстанмен тікелей шектесетін аумақ — Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданында аусылдың өршуі туралы хабарлады. Ауру екі табыннан 219 жануарда расталды.
Қытай билігі анықталған штаммның жоғары жұқпалы және Қытайда қолданылатын вакциналарға төзімді болып шыққанына, ал оның пайда болуы шетелден әкелінуімен байланысты екеніне ерекше назар аударды. Осылайша, шығыстан елге ресми түрде мойындалған расталған ошақ — ресми түрде әлі жарияланбаған ресейлік ошақтан айырмашылығы — қысым жасауда.
Үшінші майдан — ел ішінде. Егер алғашқы екі майдан сыртқы болса және олардан теориялық тұрғыдан шекарамен жабылуға болатын болса, үшінші майдан шекараны мүлдем білмейді. Оның аты - ақбөкен.
НЕЛІКТЕН АҚБӨКЕН ЖЕКЕ ЖӘНЕ ЕРЕКШЕ МӘСЕЛЕ
Ақбөкен — эпизоотология тұрғысынан бірегей жануар. Ол аусылға бейім, жүздеген шақырымға көшіп-қонады, бірнеше күн ішінде бірнеше облысты кесіп өтеді және карантиндік аймақтарды да, шекаралық бекеттерді де мойындамайды. Дәл осы себепті дәрігер Абсатиров бұл векторды «эпизоотиялық тұрғыдан өте қауіпті» деп ерекше атап көрсетті.
Егер Қазталов ауданынан түсірілген бейнежазбалардағы БҚО-дағы ақбөкендер шынымен аусылмен ауырса (ал бейнежазба сипаттайтын және көрнекі түрде көрсететін белгілер дәл осы ауруға тән: ауыздың шырышты қабығының зақымдануы, мол сілекей ағу, үйлесімнің бұзылуы), онда инфекция «басқарылатын» кеңістіктен шығып кетті.
1955 жылдан 2013 жылға дейін Қазақстандағы аусыл өршуі туралы деректерге сәйкес, сәуір эпизоотиялық тұрғыдан ең осал айлардың бірі болып табылады: дәл ақпаннан сәуірге дейінгі кезеңде жергілікті штаммдар дәстүрлі түрде белсендіріледі, біздің редакция бұл туралы бірнеше рет айтқан. Қазақстан қазір осы кезеңді бастан кешіруде, бірден екі сыртқы бағыттан қысым және жабайы жануарлар арасында ішкі ошақтың болуы жағдайында.
БИЛІК НЕ ІСТЕП ЖАТЫР
Айта кету керек, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің ветеринариялық бақылау және қадағалау комитеті шекарада кәсіби түрде жұмыс істеді. Жұқпалы аурудың клиникалық белгілері бар малдың ел аумағы арқылы транзиттік жылжу әрекеттері шекарадағы және көліктегі ветеринария басқармасының мамандарымен уақтылы тоқтатылды. Проблемалық өңірлерден жануарларды, өнімдерді, жемшөп пен биологиялық материалдарды әкелуге және транзитіне тыйым салуды енгізу уақтылы және орынды шешім болды.
Бірақ ақбөкен шекара бекетінен өтпейді. Ол ветеринариялық сертификат көрсетпейді. Ол жай ғана — инстинкті мен маусымдық көші-қоны алып баратын жерге барады. Ал егер оның мекендеу аймақтары мен қозғалыс жолдарында ветеринариялық мамандардың жеткілікті саны, жабайы жануарлардың жүйелі мониторингі, іргелес шаруашылықтардағы мал басын жедел вакцинациялық профилактика болмаса — Ресей және Қытаймен шекара өзінің қорғаныш мағынасының едәуір бөлігін жоғалтады.
Айта кетейік, ФБРК редакциясы жағдайды ушықтыруды немесе мерзімінен бұрын қорытынды жасауды мақсат етпейді. Алайда, барынша ұстамды көзқараспен қарағанның өзінде қалыптасып жатқан көрініс өте алаңдатарлық. Факторлардың жиынтығы Қазақстанның аусыл бойынша қолайсыз ел мәртебесінде ұзақ уақыт қалу қаупін көрсетеді. Ал бұл енді түсініксіз ауру туралы болжамдар емес, бұл жабық экспорттық нарықтар, саланың тоқырауы және бүкіл мал шаруашылығы әлеуетінің дамуын іс жүзінде тежеу туралы.
Осы аяда қолданыстағы ветеринариялық қауіпсіздік жүйесінің тиімділігіне, сондай-ақ ақбөкендер санын реттеу деп аталатын шешімдерге қатысты сұрақтар туындайды. Қолға алынған шаралар, оның ішінде ату, әзірге эпизоотиялық жағдайды тұрақты бақылауды көрсетпейді және керісінше, қазіргі жағдайда принципті маңызға ие болатын осалдықтарды ашады.
Дәрігер Абсатиров комитет басшылығын эпизоотиялық тексеру жүргізу және ұйымдасқан шаруашылықтар мен жеке қосалқы шаруашылықтарда (ЖҚШ) эпидемияға қарсы іс-шаралар мен вакцинациялық профилактикаға белсенді қатысу үшін мамандардың шығуын ұйымдастыруға шақырды.
ФБРК редакциясы жабайы жануарларда аусыл жағдайларының ресми түрде тіркелген-тіркелмегенін анықтау үшін профильді ведомстволарға ресми сұраулар жіберді.