Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (ЦДИАӨМ) ведомствоның мәліметінше, мердігер ұйымдарды тартпай, «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК» АҚ (ҚҒС) меншікті қаражаты есебінен жасалған Tasqyn су тасқынын болжау жүйесін әзірлеу мәліметтерін жария етті.
Жүйе «Қазгидрометпен» біріктірілгені және су басу аймақтарын модельдеу үшін ашық бағдарламалық қамтамасыз ету комбинациясын қолданатыны хабарланады, алайда ағымдағы су тасқыны маусымы жағдайында оның тиімділігі туралы сұрақтар қалып отыр.
ЖҮЙЕНІҢ ТЕХНИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Бұған дейін Қазақстанда су тасқыны кезеңінің басталуына және Солтүстік Қазақстан, Ақтөбе және Қостанай облыстарында су басу жағдайларының тіркелуіне байланысты ФБРК редакциясы цифрландыру министрлігіне жаңа су тасқынын болжау жүйесі жобасының құнын және оның нақты тиімділігін бағалауды анықтау мақсатында ресми сұрау жолдады.
ЦДИАӨМ жауабына сәйкес, Tasqyn жүйесі су ресурстары және ирригация министрлігі (ҚР СРИМ), төтенше жағдайлар министрлігі (ҚР ТЖМ) және экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі (ҚР ЭГТРМ) келіскен бекітілген Су тасқынын болжау және модельдеу әдістемесіне сәйкес әзірленген. Ақпараттық жүйе өзен арналары бойынша геопространстволық деректерді және «Қазгеодезия» ұсынған рельефтің цифрлық үлгілерін пайдаланатыны атап өтіледі.
Айта кетейік, ЦДИАӨМ ресми жауабында ескірген «Қазгеодезия» атауы қолданылған, бірақ 2020 жылдың қыркүйегінде бұл ұйым «Ұлттық картографиялық-геодезиялық қор» РМҚК біріктіру жолымен қайта ұйымдастырылып, «Геодезия және кеңістіктік ақпарат ұлттық орталығы» ШЖҚ РМК (ГКАҰО) атауын алған болатын. Атаулардағы мұндай дәлсіздік жалпы Tasqyn жүйесі туралы ресми ақпаратты дайындаудың мұқияттылығына қатысты белгілі бір сұрақтар туғызады.
Жүйенің негізгі қызметі ықтимал су басу аймақтарын модельдеу және тәуекел дәрежелері бойынша су басу қаупіне ұшыраған елді мекендерді анықтау болып табылады (жоғары/орташа). Ол үшін «Қазгидрометтің» және ҚР СРИМ-нің гидропосттардағы күтілетін су деңгейі туралы болжамдық деректері, сондай-ақ су қоймаларынан жоспарланған су ағызу туралы ақпарат пайдаланылады делінген.
«Жүйе болжамдық деректер негізінде ықтимал су басу аймақтарын модельдеуге және тәуекел дәрежесі бойынша су басу қаупіне ұшыраған елді мекендерді анықтауға мүмкіндік береді», — делінген ЦДИАӨМ жауабында.
Су тасқыны қаупі бар кезеңде уәкілетті мемлекеттік органдар арасындағы өзара іс-қимыл алгоритміне сәйкес, су тасқыны қаупі туралы мәліметтер аймақтарға одан әрі жіберу үшін ТЖМ Стратегиялық жоспарлау және жедел басқару командалық орталығына берілетінін атап өту маңызды.
TASQYN ФУНКЦИОНАЛДЫҚ МҮМКІНДІКТЕРІ
Жүйеде бірқатар негізгі функциялар іске асырылған:
- «Қазгидрометтен», GloFAS және Talsim-нен гидропосттар бойынша су шығыны мен деңгейлерінің нақты және болжамдық деректерін көрсететін болжанатын өзендердің цифрлық гидрографы әзірленген.
- Су қоймалары бойынша ағымдағы және жоспарлы су ағызуларды көрсете отырып, кестелік түрде және цифрлық гидрограф түрінде жедел жиынтық ақпарат автоматтандырылған.
- Су тасу модельдеу нәтижелерін көрсететін құрал жасалған.
- «Қазсушар» реттейтін Қазақстанның су тасқыны қаупі бар өзендері мен су қоймалары цифрландырылып жүктелген.
- «Қазгидрометтің» гидропосттары мен метеостанциялары, сондай-ақ әртүрлі тақырыптық қабаттар (облыс шекаралары, аудан шекаралары, ауылшаруашылық алқаптары, автомобиль жолдары, темір жолдар, электр желілері, мал қорымдары, газ құбырлары) көрсетілген.
- Жүйеге тарихи (2024 жылғы) және 2025 жылғы су тасқынының өзекті ғарыштық суреттері жүктелген.
БАҒДАРЛАМАЛЫҚ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ: АШЫҚ ШЕШІМДЕРДІҢ КОМБИНАЦИЯСЫ
ЦДИАӨМ хабарлауынша, ақпараттық жүйе «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК АҚ мамандарымен отандық және шетелдік бағдарламалық қамтамасыз етуді пайдалана отырып әзірленген. Әзірлеу процесінде келесі технологиялар мен бағдарламалық өнімдер қолданылғаны атап өтіледі:
- React — JavaScript-те пайдаланушы интерфейстерін құруға арналған кітапхана.
- NestJS — TypeScript/JavaScript тілдерінде серверлік қосымшаларды әзірлеуге арналған фреймворк (дайын компоненттер жиынтығы).
- PostgreSQL — ашық бастапқы коды бар реляциялық дерекқорларды басқару жүйесі.
- PostGIS — географиялық деректермен жұмыс істеуге арналған PostgreSQL кеңейтімі.
- GeoServer — кеңістіктік деректерді жариялау және өңдеуге арналған ашық бастапқы коды бар серверлік бағдарламалық қамтамасыз ету (БҚ).
- HEC-RAS — табиғи өзендерде және басқа арналарда су ағынының гидравликасын модельдеу үшін есептеу гидродинамикасында қолданылатын модельдеуге арналған бағдарламалық қамтамасыз ету.
Министрлік таңдалған шетелдік БҚ ақысыз және ашық бастапқы коды бар екенін ерекше атап көрсетеді. Таңдау шешімдердің жетілуімен және тұрақтылығымен, құжаттама мен қауымдастық қолдауының болуымен, икемділігімен және масштабталуымен, сондай-ақ әлемдік стандарттарға сәйкестігімен негізделген.
ИНТЕГРАЦИЯ ЖӘНЕ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚОЛДАУ
Tasqyn жүйесі гидропосттар мен метеостанцияларда өлшенген деректерді және су тасқыны кезеңінде гидропосттардағы су деңгейлері бойынша ұзақ мерзімді болжамдық деректерді алу үшін «Қазгидрометпен» біріктірілген. Ол үшін «Қазгидрометтің» қолданыстағы API интерфейсі пайдаланылады.
ЦДИАӨМ жауабына сәйкес, интеграциялық жұмыстарға шығындар қарастырылмаған. Жүйеге техникалық қолдауды «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК АҚ қызметкерлері жүзеге асырады. Жүйе компанияның меншігі болғандықтан, жылдық қызмет көрсетуге шығындар жоқ.
Ақаулар мен істен шығуларды жою тәртібі бірнеше кезеңді қамтиды: мониторинг және ақауларды анықтау, диагностика, жедел ден қою, жұмыс қабілеттілігін қалпына келтіру, сондай-ақ оқиғаларды құжаттау және талдау.
СЫНАҚТАР ЖӘНЕ ҚАУІПСІЗДІК
«Мемлекеттік техникалық қызмет» АҚ («МТҚ») ақпараттық қауіпсіздік бойынша бірыңғай талаптарға сәйкестігіне Tasqyn жүйесіне сынақтар жүргізді, нәтижелері бойынша бес оң хаттама алынды. Осы сынақтар аясында ақпараттық қауіпсіздік талаптарына сәйкес келетін жүктеме сынақтары жүргізілгені хабарланады.
«МТҚ» АҚ сынақтарының бірінші кезеңінің қорытындысы бойынша осалдықтарды қоса алғанда, бірқатар ескертулер анықталды, олар қайта сынақ кезінде жойылған. Алайда анықталған осалдықтардың мәліметтері министрліктің жауабында ашылмайды.
ДАМУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ
ЦДИАӨМ жауабында 2025 жылы Tasqyn ақпараттық жүйесін одан әрі дамыту жоспарланып отырғаны атап өтіледі. Бұл ретте кәсіпорынның шығындарының түпкілікті бюджеті белгіленген тәртіппен қалыптастырылады және бекітіледі. Жүйенің функционалдығын дамыту бойынша нақты жоспарлар құжатта көрсетілмеген.
ТИІМДІЛІКТІ БАҒАЛАУ
Tasqyn жүйесінің техникалық аспектілерінің егжей-тегжейлі сипаттамасына қарамастан, ЦДИАӨМ жауабында оның ағымдағы су тасқыны кезеңіндегі жұмысының тиімділі