Зейнетақы жинағының 173 млрд теңгесіне ресейлік өндірістің жаңа теміржол вагондарын сатып алу туралы жаңалық қоғамды дүр сілкіндірді. Қазақстандықтар неліктен олардың салығы көрші елдің бюджетіне кетуі керек деп түсінбейді.
Алайда, Қазақстанда шетелдік вагондарды отандық деп көрсету бірінші жыл емес. Көбінесе шенеуніктер «отандық өндіріс» деп шетелдік вагон жиынтықтарын қазақстандық құрастыруды меңзейді.
Белгілі болғандай, 2024 жылдың қаңтар айының соңында ұлттық экономиканың бұрынғы министрі Әлібек Қуантыров хабарлағандай, Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорынан (БЖЗҚ) алынған 173 млрд теңгеге жолаушылар және жүк вагондары сатып алынады. Қуантыров вагондар отандық өндірісте болатынын, сондықтан ақша қазақстандық экономикада қалатынын айтып сендірген еді.
Кейінірек вагондарды сатып алу туралы жаңалық жаңа мәліметтермен толыға бастады. Көлік министрі Марат Қарабаев неге екені белгісіз, зейнетақы қаражатынан вагон сатып алуға 184 млрд теңге жұмсалатынын хабарлады. Ұлттық банк бұл ақпаратты жоққа шығарып, БЖЗҚ-дан бұрын мәлімделгендей 173 млрд теңге пайдаланылғанын атап өтті.
Жақында БАҚ жазғандай, жолаушылар вагондарын жеткізуші қазақстандық «Зиксто» АҚ болады, ол «Интерснаб» ЖШС сауда компаниясымен үш модификациядағы вагон жиынтығын жеткізуге келісімшарт жасасты. Журналистердің хабарлауынша, «Интерснаб» жеткізетін вагондар Тверь вагон жасау зауытында жасалады.
Бұл жаңалық қоғамды тағы да дүр сілкіндіріп қана қоймай, экс-министр Қуантыровтың вагондардың отандық өндірісі туралы ертерек айтқан мәлімдемесіне қайшы келді.
Жақында өткенге үңіліп, «Қазақстан темір жолы» («ҚТЖ») ҰК» АҚ-ның шетелдік вагондарды қазақстандық деп көрсету тәжірибесін еске түсірейік.
2010 жылы елімізде қазақстандық-испандық вагон жасау кәсіпорны «Тұлпар-Тальго» ЖШС ашылды. 2016 жылы өндіріс тиімсіз болып, келісімшарт бұзылды. Кейінірек испандықтар компания құрылтайшыларының құрамынан шықты, «Тальго» вагондарының өндірісі тоқтатылды.
2018 жылдың қыркүйегінде «Тұлпар-Тальго» ресейлік «Трансмашхолдинг» АҚ-ға сатылды. Келісімшарт аясында 2018-2026 жылдары 23 млн еуро сомасына 1200 вагон жеткізу көзделген еді. Алты айдан кейін мәміле бұзылды. Кәсіпорын Қазақстанның меншігіне қайтарылды.
2019 жылы «Тұлпар-Тальго» «Тұлпар вагон жасау зауыты» болып қайта аталды. «Қазақстан темір жолы» «экономикалық тиімді» инвесторлар іздей бастады, олардың қатарында швейцариялық «Stadler» компаниясы да болды (осы компанияны есте сақтаңыз, біз оған әлі ораламыз). Алайда «ҚТЖ» таңдауы бұрыннан таныс «Трансмашхолдингтің» құрамына кіретін «Тверь вагон жасау зауыты» ААҚ-на түсті.
«Трансмашхолдингпен» қайталанған келісімшарт аясында жолаушылар вагондары паркін жалпы сомасы 37,9 млрд теңгеге жаңарту жоспарланды. «ҚТЖ» 10 жыл ішінде 1200 жаңа вагон сатып алу ниетін жасырмай, вагондардың Ресейде өндірілетінін де жасырмады.
Кейіннен жаңа вагондарды жиі «отандық» деп көрсететін болды. Бұл атақты тек олардың Қазақстан аумағында жүруі ғана болмаса, негіздейтін ештеңе болмады. Ал 2021 жылдың тамызында «Тұлпар» вагон жасау зауытының қызметкерлері журналистерге «отандық ноу-хаудың» басты құпиясын ашты.
Кәсіпорынға «Трансмашхолдинг» өндірісінің толық дайын ресейлік вагондары келіп түсетіні, содан кейін оларға «қазақстандық қызғылт сары жолақ жапсырылатыны» хабарланды. Журналист Тәңірберген Бердонғаров «отандық» вагондар өндірісімен танысу үшін зауытқа кіргісі келгенін, алайда әрекеттері сәтсіз аяқталғанын айтты.
Сол кезде «Трансмашхолдингтің» өзінде қазақстандық әріптестердің қызметін «бұрауыштық» өндіріс деп атады. Яғни, Қазақстанда меншікті вагон өндірісі болмаған да. Ал «отандық» деп аталатын вагондар - ресейлік вагон жасаушылардың еңбегінің жемісі.
2021 жылдың қарашасында «Қазақстан темір жолы» швейцариялық «Stadler» компаниясымен ынтымақтастық туралы келісімге қол жеткізді. Бір жылдан кейін «Жолаушылар тасымалы» АҚ осы «Stadler»-дің «еншілес» компаниясы «Штадлер Казахстан» ЖШС-мен 2025-2030 жылдар аралығында 730 млрд теңге сомасына 537 вагон жеткізу туралы келісімшарт жасасты. Сонымен қатар, «Stadler» вагондарға 2044 жылға дейін қызмет көрсетеді, ол үшін Қазақстан тағы 648 млрд теңге төлейді.
2023 жылдың қаңтарында бұрынғы премьер-министр Әлихан Смайылов 2023-2024 жылдары ресейлік өндірістің 307 жолаушылар вагоны сатып алынатынын хабарлаған еді. 2023 жылдың тамызында «ҚТЖ» жыл соңына дейін «Зиксто» АҚ өндірісінің 100 жаңа жолаушылар вагоны жеткізілетінін жазған болатын.
Сол 100 вагон жайлы сөз қозғаған «Жолаушылар тасымалының» бас директоры Жәнібек Тайжанов өз кезегінде вагондар ресейлік өндірісте болатынын мәлімдеп, бірақ кейін вагондар біздікі, алайда ресейлік технологиялар бойынша жасалған деп ескерту жасады:
«Вагондар келген кезде толығырақ ақпарат беріледі. Бұл ресейлік өндірістің вагондары, олар биыл болады. <…> Біз бұл вагондарды өзіміз жасаймыз, бірақ ресейлік технологиялар бойынша».
Айта кетерлігі, Қазақстанда меншікті вагон өндірісі бар сияқты. 2023 жылдың қаңтарында «Зиксто» АҚ Петропавл қаласында жолаушылар вагондарын шығаратын кәсіпорын ашты. Ол алғашқы бес вагонның құрылысын аяқтағаны хабарланды.
Мұндай вагонның бағасы Қазақстанмен жұмыс істейтін басқа жеткізушілерге қарағанда айтарлықтай төмен болады деп күтілді. Бұған дейін журналистер «Stadler» вагонының бағасы 2025-2030 жылдар аралығында 1,2 млрд теңгеден 1,5 млрд теңгеге дейін өсу қаупі бар деп есептеген болатын. Ал Петропавл вагондары, мәлімделгендей, бір вагонға шамамен 700 млн теңге тұрады.
Жүк вагондарына келетін болсақ, Қазақстанда оларды шығарудың 3 алаңы жұмыс істейді – «Зиксто», «Cool Infinity» және «Қазақстандық вагон жасау компаниясы». Сонымен қатар, биыл Атырау облысында жылына 6000 вагонға дейін жобалық қуаты және 76 млрд теңге ($17 млн) бастапқы инвестиция жоспары бар кәсіпорын ашуды жоспарлап отыр.
Шенеуніктер мен «ҚТЖ» өкілдерінің ресейлік құрастырылған вагондарды отандық өндіріс өнімі деп көрсететін мәлімдемелері «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК» АҚ-ның жергілікті мемлекеттік органдарға шетелдік жеткізушілердің ғарыштық суреттерін қайта саты