АҚШ-тағы ауқымды әшкерелеулер, ақ үй әкімшілігі демократиялық құндылықтарды ілгерілететін ұйымдарды бюджет қаражатын тиімсіз пайдалану және ысырап ету деп ашық айыптаған жағдайда, Қазақстандағы осыған ұқсас схемаларға заңды қызығушылық туындайды. Елде қоғамды дамыту үшін шынайы еңбек ететін көптеген тәуелсіз ұйымдар мен азаматтық белсенділер жұмыс істейді, алайда олардың іс-әрекеті негізді күмән тудыратындары да бар.
Мұнда, мысалы, Jurttyn Balasy YouTube арнасының авторы - Данияр Мұратты бөліп көрсетуге болады, ол әлеуметтік платформалардың ұсынымдық алгоритмдерінде үнемі пайда болады. Жақында блогер 2022 жылғы қаңтар оқиғаларын баяндайтын «Қайталанбасын» фильміне сыни талдау жасады. Бұл туындыға теріс баға беру, мұндай жұмыстардың тарихи жадыны сақтау және ұлттық трагедияны ұғыну үшін маңыздылығын ескере отырып, кем дегенде түсініксіздік тудырады.
Данияр Мұраттың контентін зерттеу тән ерекшелікті анықтайды: оның әңгімесі толығымен дерлік теріс бағалауларға құрылған. Әрбір бейнематериалда дерлік айыптаулар, наразылық білдірулер және сыни пікірлер бар. Блогердің аудиториясының өзі пікірлерде қарастырылып отырған мәселелерге теңгерімді тәсілдің және объективті талдаудың жоқтығын атап өтеді. Мұндай біржақты ақпараттық стратегияның себептері туралы сұрақтың жауабы блогердің қаржы көздерінде жасырын болуы мүмкін.
2024 жылдың басынан бастап Данияр Мұрат Transparency International Kazakhstan қоғамдық қорын атқарушы директор лауазымында басқарады. Ұйым ұзақ уақыт бойы халықаралық гранттар есебінен, оның ішінде USAID (АҚШ-тың халықаралық даму агенттігі) арқылы Internews халықаралық коммерциялық емес ұйымы және Сорос-Қазақстан Қоры берген қаржыландыру есебінен жұмыс істеді.
Бүгінгі таңда Transparency International Kazakhstan USAID тарапынан қаржыландырудың тоқтатылуына байланысты қаржылық қиындықтарды бастан кешіруде. Ресми нұсқа бойынша, бұл стратегиялық басымдықтарды қайта қараумен байланысты, алайда алынған қаражатты мақсатсыз жұмсауға қатысты күдіктер болуы мүмкін деген пікір бар. Бейресми дереккөздер қордың болжамды қаржылық бұзушылықтар салдарынан бас кеңсемен ынтымақтастықтан уақытша алынып тасталғанын көрсетеді.
Қордың «Самұрық-Қазына Инвест» және «Қазақстан Темір Жолы» сияқты ірі ұлттық компаниялар үшін оқыту іс-шараларын өткізуі қосымша сұрақтар тудырады. Бұл ұйым теориялық тұрғыдан оның сынының объектісіне айналуы мүмкін құрылымдардан қаржыландыру алатындықтан, ықтимал мүдделер қақтығысын тудырады.
Данияр Мұраттың 2024 жылғы ақпанда Албаниядағы қазақстандық блогерлер үшін ұйымдастырылған USAID-тің білім беру бастамасына қатысуы да назар аударуға тұрарлық. 2019 жылы USAID Орталық Азиядағы наразылық білдіретін жастарды дайындау бағдарламасына «Еуразия Қорына» $18 млн бөлді. Ағымдағы жылы іріктелген қатысушылар Тиранада оқудан өтті, онда параллельді түрде үкіметке қарсы демонстрациялар өтіп жатты.
Ұсынылған фактілер блогердің нақты уәждері туралы негізді сұрақтар туғызады. Оның сыни ұстанымы объективтілікке шынайы ұмтылыстың нәтижесі ме, әлде мұның артында басқа мүдделер тұр ма? Қоғамдық қызметтің ашықтығына қажеттілік артып отырған жағдайда, елдегі ақпараттық күн тәртібін қандай күштер мен ресурстар қалыптастыратынын түсіну өте маңызды.
Еске салайық, 2025 жылдың наурызында қаржы министрлігінің мемлекеттік кірістер комитеті 2024 жылдың екінші жартыжылдығында шетелдік қаржыландыру алған тұлғалар мен компаниялардың жаңа тізілімін жариялады. Атап өтейік, 2023-2024 жылдар аралығында шетелден түскен түсімдер туралы ақпаратты 295 ұйым мен жеке тұлға ұсынды. Осы саннан 118 субъект тұрақты түрде есеп береді, 96-сы мұны мерзімді түрде жасайды, ал 81-і есептілікті тек бір рет қана ұсынды.