(10 ақпан 2026 жыл | Дереккөз: ФБРК)
Астанадағы Ayana Plaza тұрғын үй кешенінің тарихы — бұл тек үлескерлер мен құрылыс салушы арасындағы жанжал ғана емес. Сот шешімдері, тексеру материалдары және құқық қорғау органдарының жауаптары неғұрлым жүйелі мәселені көрсетеді: көппәтерлі үй негізгі рұқсат құжаттары болмаған кезде салынып, қаржыландырылған. Нәтижесінде 120-дан астам отбасы ұзаққа созылған құрылыс жағдайында қалды, ал тергеу-тексеру бірнеше жылға созылып келеді.
НЕ БОЛДЫ
Ішіне үй-жайлар мен автотұрақ салынған астаналық көппәтерлі тұрғын үй кешені Ayana Plaza-ның құрылысы 2022 жылы басталды, аяқталу мерзімі 2023 жылдың III тоқсаны деп белгіленді.
Үлескерлер «Билдинг компани» ЖШС, «Kaztelematica» ЖШС және «Kaztelematica group» ЖШС-мен броньдау шарттары мен қызмет көрсету шарттарын жасасып, болашақ пәтерлері үшін қаражат аударды. Алайда белгіленген мерзімге объект аяқталмады, ал құрылыс іс жүзінде тоқтап қалды.
2024 жылдың наурызынан бастап үлескерлердің өтініштері бойынша Астана қаласы полиция департаментінде ҚК 190-бабы 4-бөлігі («Аса ірі көлемдегі алаяқтық») бойынша қылмыстық іс тергелуде. Үлескерлер зардап шеккендер деп танылды.
БОЛМАҒАН РҰҚСАТТАР
Бұл оқиғадағы басты мәселе — құрылыс пен қаражат тартудың құқықтық негіздері.
2021–2022 жылдардағы әкімдік қаулылары құрылыс салушыға тек іздестіру және жобалау жұмыстарына құқық берді. Бұл құжаттар тұрғын үйді толыққанды салуға рұқсат болмады және орындалмаған жағдайда қаулылардың күшін жоятын тікелей шарттарды қамтыды.
Алматы ауданы прокуратурасының талап арызы бойынша қаралған экономикалық іс бойынша сот:
- құрылыс және үлескерлердің ақша қаражатын тарту тиісті рұқсат құжаттарынсыз жүзеге асырылғанын;
- құрылыс салушының үлескерлердің қаражатын тартуға жергілікті атқарушы органның рұқсаты болмағанын;
- осыған байланысты «Билдинг компани» ЖШС 2022–2023 жылдары бірнеше рет әкімшілік жауапкершілікке тартылғанын анықтады.
Бұл тұжырымдар сот шешімінде бекітілді, ол кейінгі процестік әрекеттерге негіз болды.
СОТ ШЕШІМДЕРІ
2024 жылдың қарашасында Астана қаласының Мамандандырылған ауданаралық экономикалық соты «Аяна-Астана» тұрғын үй-құрылыс кооперативі (ТҚК) үлескерлерінің мүддесінде берілген прокуратураның талап арызын қанағаттандырды. Сот:
- броньдау шарттарын бұзды;
- құрылыс салушының міндеттемелерін елеулі бұзғанын мойындады;
- аяқталмаған құрылыс объектісі мен жер телімін ТҚК пайдасына беруді ұйғарды.
Сот бөлек атап өткендей, құрылыс салушының шығындарының құнын бағалау осы даудың нысанасы емес, себебі басымдық үлескерлердің құқықтарын қорғау болып табылады.
САРАПТАМАЛАР ЖӘНЕ САНДАР ДАУЫ
Қылмыстық іс аясында сот-экономикалық және құрылыс-қаржы сараптамалары тағайындалды. Олардың нысанасы ақша қаражатының қозғалысы болды: қанша ақша түсті, олар қайда жіберілді және қандай көлемде құрылысқа жұмсалды.
Сонымен қатар, сараптамалар қаражатты тартудың заңдылығына баға бермеді, бұл ықтимал құқық бұзушылықтарды саралау үшін принципті маңызды. Тергеу қаулысы бойынша бөлек «A&M Аудит» ЖШС мамандары құжаттық тексеру жүргізді, онда құрылыс салушыға үлескерлердің қаражатын тартуға рұқсат берілмегені тікелей көрсетілген.
Осылайша, «зиян» туралы дау негізінен алынған қаражаттың бухгалтерлік талдауына саяды, ал оларды тартудың құқықтық негіздері мәселесі бұрын соттармен анықталған болатын.
ЖАЛҒЫЗ ЖАҒДАЙ ЕМЕС
Ayana Plaza тарихы проблемалық үлестік құрылыстың кеңірек контекстіне сәйкес келеді. Қазақстандық заңнама құрылыс салушыларға қатаң талаптарды дәл осындай жобалардағы тәуекелдерді азаматтар көтеретіндіктен көздейді.
Соңғы жылдардағы сот тәжірибесі көрсеткендей: рұқсаттар болмаған кезде тіпті ішінара салынған объектілер проблемалық деп танылуы мүмкін, ал мұндай істерде басымдық жиі құрылыс салушылардың экономикалық мүдделеріне емес, үлескерлерді қорғауға беріледі.
ЫҚТИМАЛ САЛДАРЫ
Үлескерлер үшін басты мәселе практикалық болып қала береді — құрылыс қашан және қандай ресурстар есебінен аяқталады. Объектіні ТҚК-ға беру инвестор іздеу немесе жобаны өз бетінше аяқтау үшін құқықтық негіз жасайды, алайда мәселені автоматты түрде шешпейді.
Жалпы нарық үшін бұл жағдай бақылау кезеңінің осалдығын көрсетеді: әкімшілік айыппұлдар мен формальды тексерулер қаражатты ерте кезеңде заңсыз тартуды әрдайым тоқтата бермейді.
РЕДАКЦИЯ ПІКІРІ
Осыған ұқсас проблемалық үлестік құрылыс жағдайлары соңғы жылдары Қазақстанның әртүрлі аймақтарында тұрақты түрде тіркеліп, көптеген отбасыларға әсер етуде. Мұндай оқиғалардың ортақ ерекшелігі — рұқсат беру рәсімдерін толық немесе формальды сақтамай азаматтардың қаражатын тарту және бақылаушы органдардың кеш реакциясы.
Бұл мәселені жеке дау емес, жүйелі және әлеуметтік сезімтал етеді. Алдын алу бақылауы кейінгі тергеулер мен соттардан әлсіз болып қалғанша, үлескерлер үшін тәуекелдер еліміздегі тұрғын үй құрылысының ең өткір және өзекті мәселелерінің бірі болып қала береді.
ҚОРЫТЫНДЫ
ТК Ayana Plaza ісі — формальды түрде бар құрылыстың жылдар бойы құқықтық аядан тыс қала алатынының мысалы. Сот шешімдері үлескерлерге өз құқықтарын қорғау үшін құқықтық құралдар берді, бірақ басты сұрақ ашық күйінде қалуда: объектіні аяқтау мүмкін бола ма және бұл оқиға бүкіл үлестік құрылыс жүйесі үшін сабақ бола ма.