Сәуір айының соңында Бурабай ауданының әлеуметтік желілерінде алаңдатарлық жарияланымдар пайда болды: «Щучинское ерікті бағбандар қоғамы» («Щучинское ДТСЛ») кооперативінде басшылық бақылаусыз ақша жинап, келіспеушілерді қорқытады деген. ФБРК тілшісі оқиға орнына барып, бағбандармен жеке сөйлесіп, жанжалға қатысушылар туралы ашық дереккөздерді зерттеді. Нәтижесінде қалыптасқан көрініс әлеуметтік желілерде салынған суреттен күрт ерекшеленеді.
ФАКТІЛІК НЕГІЗ
«Щучинское ДТСЛ» тұтыну кооперативі - Ақмола облысы Бурабай ауданы Щучинск қаласындағы шамамен 300 бақша учаскесінің бірлестігі. Кооперативті 2019 жылдан бастап Бахтияр Габдуллин басқарады. Бағбандардың айтуынша, оған кооператив өте нашар күйде мұраға қалған: шірік құбырлар, бұзылған қоршаулар мен үйлер, жүйелі ұрлық, ескі тұрғындардың естеліктері бойынша суық қару қолданылған ашық бандитизмге дейін жеткен.
Алты жыл ішінде электр желілері, жарықтандыру, жаңа су құбыры жүргізілді, бірқатар көшелерде жолдар төселді. Жұмыстар кезең-кезеңімен жүргізілуде – нәтиже көрініп тұр, ФБРК тілшісі жеке көз жеткізді.
Сәуір айының соңында TikTok платформасында және басқа да бірқатар алаңдарда Mikrafon.kz аймақтық ресурсының парақтары алым-салықтар, есептіліктің жоқтығы және бағбандарға қысым көрсету туралы мәлімдемелермен пайда болды. Мамыр айының басында кооперативтің жалпы жиналысы өтті, оның фрагменттері де желіде жарияланды.
МӘНМӘТІН ЖӘНЕ АЛҒЫ ТАРИХ
«Халық наразылығының» ауқымын бағалау үшін: 300 учаске иесінен науқанға ашық түрде үшеуі қосылғанын түсіну маңызды. Дәл осы адамдарға редакцияның назары аударылған.
Гульмира Эгиева (ол — Токарева, Ахметжанова, Дюсюкова) Байкеновна - ақпараттық шудың негізгі көзі. ФБРК редакциясы анықтаған мәліметтер бойынша, ол бақша учаскесін оқиғалар қарсаңында кейіннен сатып алу құқығымен жалға алған.
Кооперативте бір ай да тұрмай, жарна төлемей, Гульмира жалпы жиналысты айналып өтіп, жеке тәртіппен қаржылық есептілікті талап етті. Оған кооперативтің барлық қатысушыларының жеке деректерін қамтитын құжаттарға қолжетімділік берілмегенде, бұл «ақпаратты жасыру» ретінде ұсынылды.
Сонымен қатар, Гульмираның жалпыға ортақ профилі заңды сұрақтар туғызады. ФБРК редакциясы ашық дереккөздерден мыналарды анықтады. Оның жеке кәсіпкерлігі 2025 жылдың наурызынан бастап есептен шығарылған. 2017 жылдан бастап ЖК салық органдарында тіркеу орнының 20 мекенжайын ауыстырған.
Сот актілері бойынша Гульмираның 2,8 млн теңгеден астам сомаға екі сот өндірісі, шоттарына тыйым салынған және шетелге шығуға тыйым салынған. Бірнеше бағбан ФБРК тілшісімен әңгімеде Гульмираның әңгімелерде өзі қазіргі уақытта басқа бір іс бойынша – жала жабу бойынша жауапкер болып өтіп жатқанын айтқанын атап өтті.
Оның тағы екі ізбасары - ашық ниеттегі кооперативтің көне мүшелері. Оның бірі - 2016 жылғы тамыздан бері бағбан. Гульмирамен бірдей тезистерді айтты: жиындар өсуде, жұмыс жоқ, наразыларды чаттардан шығарып тастайды. Кейбір бағбандардың ақпараты бойынша, ол кооператив төрағасы лауазымына үміткер, бұл оның ұстанымына айқын жеке мотив береді.
Екіншісі - кооперативтің бұрынғы бухгалтері. Оның науқанға қатысуы сол Mikrafon.kz жариялаған бейнефрагменттердің бірінде оның жеке мойындауымен ерекшеленеді:
«Мен ұрлаған ақшаны қайтардым».
Төраға Габдуллиннен алынған ақпарат бойынша, әйел жұмысқа бухгалтерлік біліктілігінің болмауына қарамастан, іс жүзінде әлеуметтік себептермен қабылданған. Ұрлық фактісі анықталғаннан кейін тараптар жұмыс тәртібінде өтемақы төлеу туралы келіскен. Дегенмен, бұрынғы бухгалтер қазір жалақының кешіктірілуі және төленбеген қосымша жұмыс уақыты туралы мәлімдеп отыр.
АҚПАН АЙЫНДА ПАЙДА БОЛҒАН «БАСЫЛЫМ»
Науқанның ақпараттық көпірі Mikrafon.kz ресурсы болды - жазылуын «о» емес, «a» әрпі арқылы жазуға назар аударайық, бұл басылымның редакциялық мәдениетін сипаттайды. Ресурс осы жылдың ақпан айында пайда болды. БАҚ лицензиясы ашық қолжетімділікте табылған жоқ. Басылымның TikTok-арнасындағы барлық 5 видео - Щучинскідегі бақша жанжалы туралы, бірде-бір құжаттық растау жоқ. Алғашқы видеолар 29 сәуірде жарияланған.
ПАРТИЯЛЫҚ ІЗ
Ашық дереккөздерді талдау қызықты сәйкестіктерді анықтады. Mikrafon.kz сайтында редакцияның мекенжайы көрсетілген: Щучинск қ., Әуезов көш., 80 («Есіл» БО). 2ГИС деректері бойынша, онда ешқандай басылым жоқ: керісінше, негізін қалаушысы Азамат Кенжеболатов Бурабай ауданы ОСДП БЕБ төрағасы болып табылатын BilimdiBala орталығы тіркелген. Әлеуметтік желілердегі профилінің сипаттамасында Кенжеболатовтың өзі: «Қоғам қайраткері | ОСДП. BilimdiBala негізін қалаушы. Әлеуметтік жобалар және құқық қорғау. Mikrafon — Халық үні» деп көрсетеді.
Осылайша, Mikrafon.kz ресурсы, оның кураторының өзін-өзі ұстануынан көрініп тұрғандай, ОСДП-ның аудандық құрылымымен байланысты. Бұл бүкіл науқан партиялық директива болып табылады дегенді білдірмейді, алайда оқиғаларды талдау кезінде бұл жағдайды елемеу журналистік тұрғыдан дұрыс емес болар еді.
Сондай-ақ, Щучинскіде бақша жанжалынан біраз уақыт бұрын схемасы ұқсас эпизод болғаны назар аудартады: люкке құлап, суды ластаған жылқы туралы оқиғаға байланысты шу. Сонда жағдайды да ОСДП-ның жергілікті бөлімшесі белсенді түрде сүйемелдеп, Kazbeef компаниясынан зардап шеккенге төлем жасауды талап етіп, содан кейін өзінің «халық мүддесін қорғаушылар» рөлін жария түрде бекітті. Жанжал реттелгеннен кейін медиабелсенділік күрт төмендеді.
ЖИНАЛЫСТА НЕ БОЛДЫ ЖӘНЕ НЕ ЖЕЛІГЕ ТҮСТІ
Жалпы жиналыста Гульмира Кенжеболатовпен бірге келді. Жиналысқа қатысқан бағбандар ФБРК тілшісіне желіге дәл кооператив басшылығы ұзақ уақыт бойы арандатушылықтардан кейін жоғары дауыспен жауап берген фрагменттер түскенін айтты. Төрағаны қолдау сәттері, бағбандардың алғыс сөздері, пікірталастың сындарлы бөлігі жарияланымға енгізілмеген.
Тағы бір ерекшелік: бағбандардың сөзі бойынша, қатысушылардың ешқайсысы бейнетүсірілімге және ашық қолжетімділікте жариялауға келісім бермеген. Дегенмен, олардың қатысуымен фрагменттер ешқандай ескертусіз жарияланды.
ФБРК ТІЛШІСІ НЕНІ КӨРДІ ЖӘНЕ ЕСТІДІ
ФБРК тілшісі бақша кооперативіне жеке барып, бірнеше бағбанмен сөйлесті.
Үш учаскенің иесі Александр былай деді:
«5-6 жыл бұрын біз барлық бағбандардың қатысуымен көшелер бойынша жұмыстарды жүргізе бастадық. Электр желілерін ауыстырдық, адамдар шығып, бірлесіп көмектесті. Су құбырын ауыстырдық. Барлық бағаналарға жарықтандыру жүргіздік. Барлық мәселелер бірлескен келісіммен шешіледі».
Үш жылдық тәжірибесі бар бағбан Сергей:
«Төраға адамдар үшін қалыпты түрде тырысады. Егер қандай да бір мәселелер болса, әрине, жиналыста айтар едік».
1973 жылдан бері бағбан болған зейнеткер Тамара Никитична:
«Бірінші бақшамызды өртеп жіберді — ауыр кезеңдерде тұтас кварталдарды өртейтін. Басқа көшеден бақша сатып алуға тура келді. Содан кейін бізге Бахтияр келді. Және басталды — бізде күзет пайда болды. Тәртіп орнады, ұрлық азайды. Жарық жүргізді, шәйнекті де, тоңазытқышты да, теледидарды да қоса аламыз. Шағымдар жоқ».
Он жылдан астам бағбан, кооперативтің тексеру комиссиясының мүшесі Олеся:
«Қандай да бір асыл ниеттердің атын жамылып, өз мақсатымен кейбір адамдар келіп, қазір біздің үлкен отбасымызды дүрліктіріп, алауыздық салуға тырысып жатыр. Бақшаға келетіндер мұнда демалуға, жұмыс істеуге, өз істерімен айналысуға келеді. Бұлар нағыз бағбандар. Ал басқа мақсатты көздейтіндер - олар ешқандай бағбан емес, жай ғана жанжалқойлар, олардың өз жоспары бар».
Олеся сондай-ақ қосты:
«Көрінеді, белгілі бір адамдар тобы бар, оларға осы қалыптасқан жүйені іштен бұзу өте тиімді, мұнда біреудің мүддесі бар».
ЫҚТИМАЛ САЛДАР
Жағдай бірнеше практикалық тәуекелдерді қамтиды.
- Кооператив үшін: Төраға Габдуллин бақша маусымы қызған шақта жоспарлы жұмыстармен айналысудың орнына, шағымдарға жауап беруге, комиссияларға баруға және ақпараттық қарсы тұруға ресурстар жұмсауға мәжбүр.
- Бағбандар үшін: Жасанды түрде үдетілген сенімсіздік атмосферасы кооператив бірнеше жыл бойы құрып келе жатқан жұмыс істейтін — мінсіз болмаса да — басқару жүйесін тұрақсыздандыруға қабілетті.
- Ауданның ақпараттық ортасы үшін: Егер «жанжал шығару — қорғаушы рөлін ойнау — саяси капиталды бекіту» схемасы жұмыс істейтін болса, ол басқа жағдайларда да қайталанады.
Сондай-ақ атап өту керек: Габдуллиннің өзі төрағаны заңды рәсім арқылы - жалпы жиналыс арқылы қайта сайлауды ұсынған болатын. Бағбандар бұл мүмкіндікті пайдаланбады, өйткені көпшілік қолданыстағы басшылыққа қанағаттанған, ал кооперативті басқару жауапкершілігін өз мойнына алуға ниет білдірушілер жоқ.
РЕДАКЦИЯ ПІКІРІ
Талдау Бахтияр Габдуллинге және «Щучинское ДТСЛ» кооперативінің басшылығына қойылған негізгі айыптаулардың расталғанын анықтаған жоқ. Кооперативте бір ай да тұрмаған адамнан жалпы жиналысты айналып өтіп, есептілікті талап ету кооперативтік басқарудың стандартты тәжірибесіне сәйкес келмейді. Науқанның негізгі қатысушыларының партиялық тиесілігінің сәйкес келуі, Mikrafon.kz редакциясының ОСДП құрылымының мекенжайында орналасуы және Щучинскідегі сол адамдар тобының ұқсас медиабелсенділігінің бұрынғы тәжірибесі - мұның бәрі мұқият бақылауды талап етеді. ФБРК редакциясы ұйымдасқан ниеттің болуы туралы қорытынды жасамайды, алайда қоғамдық маңызы бар деп санайтын жүйелі көріністі тіркейді.
«Щучинское ДТСЛ» бақша кооперативі - мінсіз құрылым емес. Барлық көшелерде коммуникациялар жүргізілмеген, жолдар жұмысты қажет етеді, кейбір бағбандардың нақты шағымдары бар. Бұл алты жыл ішінде күйреуден көтерілген кооператив үшін қалыпты жағдай. Алайда, жарғылық рәсімдер арқылы негізделген сын мен айқын жеке және саяси мүдделері бар адамдардың медиа науқаны арасында — түбегейлі айырмашылық бар. Бағбандар мұны сезінеді. Және толығымен қисынды сұрақ қояды: бұл кімге керек және не үшін?