ФБРК редакциясы бұған дейін Қазақстанда атом электр станциясын (АЭС) салу мәселесі бойынша алдағы референдум ең көп талқыланатын тақырыптардың бірі екенін, осы аяда өздерін сарапшы ретінде көрсететін белгілі бір мүдделі тұлғалар халықтың пікіріне әсер етуге тырысып жатқанын жазған еді.
Естеріңізге сала кетейік, біз бұған дейін АЭС-тің ең белсенді жария қарсыластарының бірі KEGOC компаниясының экс-басшысы Асет Наурызбаев екенін, ол бұрын Қазақстан атом энергетикасын дамытуға дайын екенін мәлімдегенін жазғанбыз. Асет Наурызбаевтың кімнің мүддесін көздейтіні туралы осы сілтемеден оқуға болады.
Бұл материалда біз алдағы референдумның сәтсіздігі тағы кімге тиімді екенін талдауды жалғастырамыз. Инсайдерлік ақпарат бойынша, Қазақстанда АЭС салуға қарсы наразылық білдіретін коалициялардың біріне АҚШ-тан қаржыландыру алатын тұлғалар жатады. Олардың қатарына белгілі журналистер Нәзира Дәрімбет, Татьяна Голубцова және Вадим Борейко кірген деп болжануда.
Біз атап өткендей, кейбір сарапшылар Орталық Азиядағы ядролық жобалар төңірегіндегі қызу күрес ресейлік «Росатом» мен американдық Westinghouse компанияларының үшінші елдерде атом станцияларын салу бойынша келісімшарттар үшін бәсекелестігінің нәтижесі деп болжайды.
Американдықтар Қазақстандағы АЭС салу бойынша тендерді Ресейдің ұтып алуынан қорқады деген пікір бар. Westinghouse ауқымды жобаны іске асыруға үміткерлер тізімінен шығып қалды, ал «Росатом» Өзбекстанда мердігерге айналды, бұл Вашингтонда белгілі бір наразылық тудырған болуы мүмкін.
ФБРК инсайдерлері жоғарыда аталған қазақстандық журналистер Internews Kazakhstan ұйымына жасырын қызмет көрсетеді деп күдіктенеді. Мысалы, 2021 жылы Вадим Борейконың тобы «ЭкоЭхо» деп аталатын экологиялық журналистік тергеулерді жүзеге асыру үшін Internews-тен грант алғаны белгілі.
2023 жылғы қыркүйекте қаржы министрлігі «шетел агенттерінің тізілімі» деп аталатын құжатты - шет мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардан ақша немесе өзге де мүлік алатын тұлғалардың тізімін жариялады. Тізілімге Қазақстандағы белгілі БАҚ, журналистер, қоғам қайраткерлері және үкіметтік емес ұйымдар, соның ішінде Internews Kazakhstan да енгізілді.
Сонымен қатар, тізімде аз танымал экологиялық ұйымдар да болды. Сол кезде ФБРК редакциясы Қазақстан АҚШ өкілдігінің белгілі бір қызығушылығын тудырады, ал шетелдіктер төлеген азаматтық белсенділер мен экологтар кездейсоқтық емес, экология саласындағы қандай да бір қоғамдық резонанстың хабаршысы деп болжады.
АЭС салуға қарсылардың тағы бір қауіпті санаты - «Ескі Қазақстан» элитасының өкілдері. Оларға бұрын айтылған Асет Наурызбаев, Вадим Борейко және Алмас Чукин жатады, біз оның тұлғасына толығырақ тоқталамыз.
Қазақстанның ең ықпалды бизнесмендерінің бірі, экономист Алмас Чукин Visor Kazakhstan инвестициялық компаниясының басқарушы серіктесі болып табылады. Visor компаниясының мажоритарлық иесі - бір кездері экс-президент Назарбаевтың «сүйікті блогері» деген атақ алған тағы бір миллионер Айдан Кәрібжанов.
Visor Holding компаниясының ТМД және Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде құрылыс, телекоммуникация, фармацевтика және қаржы салаларында активтері бар екені белгілі. Сонымен қатар, инсайдерлер Visor бизнесінің басым бөлігі жаңартылатын энергия көздерімен (ЖЭК) байланысты екенін хабарлайды.
Қазақстанда АЭС салынған жағдайда, ЖЭК қызметі екінші жоспарға ығысып, Visor пайдасының едәуір бөлігін жоғалту қаупіне ұшырайды, бұл Чукинге де, Кәрібжановқа да тиімсіз болуы мүмкін.
«Ескі Қазақстан» элитасының АЭС салуға қарсы белсенді науқан жүргізуінің тағы бір нұсқасы бар. Соңғы кезде позициясы айтарлықтай әлсірегендер үшін референдум қоғамда ішті-сыртты араздық тұтату арқылы өз ықпалын қайтаруға тырысудың тамаша мүмкіндігі болып табылады.
Қалай болғанда да, қазақстандықтарға күрделі және өте жауапты шешім қабылдау керек. Қалың ақпараттық шудың арасында жұртшылықтың белгісіз экологтар мен белсенділердің үгіт-насихатына емес, білікті сарапшылардың дәйектеріне құлақ асқанын қалаймыз.