Жайық өзені қарқынды шаруашылық қызметтің әсерінен елеулі өзгерістерге ұшырауда. Соңғы онжылдықтарда бірнеше компания су қоры жерлерінің едәуір учаскелерін ұзақ мерзімді жалға алды, бұл Қазақстанның маңызды су артерияларының бірінің экожүйесін өзгертіп жатыр. ФБРК редакциясы Жайықты алып құм карьеріне айналдырып жатқандарды анықтауды жөн көрді.
Еске сала кетейік, 2022 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өзеннің сыни жағдайын және шұғыл шаралар қажеттігін атап өткен болатын. Алайда шенеуніктер ресейлік әріптестерімен дипломатиялық ноталар алмасып жатқанда, жергілікті компаниялар өзеннен құм-қиыршық тас қоспасын әдістемелі түрде сорып алып, бір кездері қуатты су айдынын қураған сайға айналдыруда. Тек үш негізгі компания - «Эсторал» ЖШС, «Флот» ЖШС және «Жайық - Құрылыс Құм» ЖШС - Жайықтың арнасы мен жағалауындағы 640 000 ш.м астам жерді жалға алуда. Әр компанияны ретімен қарастырайық.
«Эсторал» ЖШС нарықта 1996 жылдың наурызынан бері бар. Компания тек құм өндіріп қоймайды - ол аймақтың экономикалық және әкімшілік тініне сіңіп кеткен. Негізін қалаушы және алғашқы басшысы Талғат Имашев - бұл оқиғадағы негізгі тұлға. Ол «Эсторал» ЖШС-ін басқарып қана қоймай, қиыршық тас және құм карьерлерін игеруге маманданған «Sea Line» ЖШС бірлескен қазақстан-ресей кәсіпорнын да басқарады.
Отбасылық бизнесті Талғаттың жұбайы - Иралия Имашева және ұлы Ерік Имашев толықтырады. Иралия Имашеваның қаржылық тарихы ерекше назар аудартады: оның атқарушылық іс жүргізу бойынша 2,7 млн теңгеден астам берешегі, 851 мың теңгеден астам салық берешегі бар, сонымен қатар ауыр шектеулер қолданылған - елден шығуға тыйым салу, нотариаттық әрекеттерге тыйым салу және банктік шоттарына тыйым салу.
Компания тарихы қызықты деректерге бай. 2004 жылы «Эсторал» 300 ат күші бар теплоход пен 1000 тонна жүк көтергіштігі бар баржа салуға тендерді жеңіп алды. 2006 жылдан 2014 жылға дейін компания Каспий теңізінің жағалау бөлігінде және Жайық өзенінде тереңдету жұмыстарымен белсенді айналысып, экологиялық жобаларға қатысты.
Бүкіл жұмыс кезеңінде «Эсторал» компаниясы 77,4 млн теңгеден астам салық төледі, оның 13,5 млн теңгесі - тек өткен жылы ғана. Бүгінде компанияның өзен арнасында жалпы ауданы 262 113 ш.м болатын 25 жылға жалға алынған үш учаскесі бар. Компания басшысының бірде еске алуынша, олардың құм-қиыршық тас қоспасының бірегейлігі соншалық, ол Мәскеудегі Останкино телевышкасын салу кезінде қолданылған - оны вагондармен және баржалармен жеткізген. Өндірістік табыстың әсерлі үлгісі, бұл экономикалық мүдделер мен өзеннің экологиялық тұрақтылығы арасындағы тепе-теңдік туралы ойландыратын шығар.
Бұл экологиялық драмада ерекше орынды 2000 жылдың мамырынан бері бар «Флот» ЖШС алады. Компания құм-қиыршық тас қоспасын өндіру үшін су қоры жерлерінің 86 000 ш.м ауданын жалға алады. Оның басшысы Жайық Хабиев қатар бірнеше компанияларды басқарады: «Жайық Кум Тас» ЖШС, «Жайық Кум Тас Недра» ЖШС және «Жайықкумтас Строй» ЖШС. Барлығы гранит және құм карьерлерін игерумен айналысады.
«Флоттың» қаржылық жағдайы үлкен сұрақ тудырады: салық берешегі шамамен 4,7 млн теңге, атқарушылық іс жүргізу бойынша берешек 25,3 млн теңге, банктік шоттарына, мүлкіне, көлігіне тыйым салынған және нотариаттық әрекеттер жасауға тыйым салынған. Барлық уақыт ішінде компания 25 млн теңгеден сәл астам салық төледі және қазір салық төлемдері бойынша жоғары тәуекел дәрежесіне ие.
«Жайық - Құрылыс Құм» ЖШС 2019 жылдан бастап ауданы 300 000 ш.м. екі учаскені жалға алады. Компания 2008 жылдың тамызынан бері бар және осы уақыт ішінде 86,4 млн теңгеден астам салық төледі. Оның басшысы - Тимур Мусалимов, ал құрылтайшысы - Мүслім Айджанов, ол, айтпақшы, Бәйтерек ауданы Қоғамдық кеңесінің мүшесі болып табылады.
Айджанов сондай-ақ «Құрылыс құм» ЖШС-ін басқарады, бұл компания бір кездері оның құрылтайшылары арасында мемлекеттік кәсіпорындар - «НК «СПК «Батыс» АҚ, кейін «СПК «Aqjaiyq» АҚ болғанымен қызықты. Атап өтейік, 2010 жылы «НК «СПК «Батыс» АҚ екі жеке корпорацияға бөлу арқылы қайта ұйымдастырылды: «СПК «Орал» АҚ және «СПК «Ақтөбе» АҚ. Кейіннен, 2019 жылы «СПК «Орал» АҚ «СПК «Aqjaiyq» АҚ болып қайта аталды. «Құрылыс құм» өмір сүрген уақыт ішінде 11,2 млн теңгеден астам салық төледі.
Бөлек оқиға - 2010 жылдың қаңтарынан бері бар «Сателлит Group» ЖШС. Осы уақыт ішінде компания 49,5 млн теңге салық төледі. Осы жылдың наурыз айында белсенділер анықтады, «Сателлит Group» өзенге тікелей жақын жерде құм өндіреді. Компания ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерге жататын ауданы 44 172 ш.м учаскені жалға алады. Сонымен қатар, kompra.kz қызметінің деректері бойынша, компанияның өзі құрылыс жабдықтарын жалға берумен айналысады. Айтпақшы, наразы белсенділерге 2021 жылы жалпы таралған пайдалы қазбаларды 10 жыл мерзімге өндіруге берілген рұқсатты көрсетті.
Тізімді ауданы 90 000 ш.м учаскені жалға алатын Тұрар Сексембаев «Батыс Құмтас» ЖК-мен аяқтайды. Құм өндіруден басқа, Сексембаев 2022 жылдың қаңтарында тіркелген және 2,4 млн теңге салық төлеген «БатысKZ Автотранс» ЖШС жүк көлік компаниясына иелік етеді.
Пайдаға ұмтылыс - кез келген бизнестің табиғи қозғалтқышы, бірақ бұл ұмтылыстың сыни маңызды экожүйелерді жоюына жол бермейтін мемлекеттік бақылау жүйесі де кем дегенде табиғи болуы керек. Су қорғау аймақтарына тікелей жақын жерде құм өндіруге он жылдық рұқсаттар беретін қадағалау органдарының үнсіздігі қылмыстық әрекетсіздікпен шектеседі. Компаниялардың экономикалық мүддесі айқын, бірақ пайда табу экологиялық вандализмге айналатын сызық қайда?
Бүгін Жайық сыни экологиялық жағдайда. Атырау, Ақтөбе және Батыс Қазақстан облыстары үшін негізгі су көзі болып табылатын өзен біртіндеп өз әлеуетін жоғалтуда. Егер варварлық өндіруді дереу тоқтатпаса, қуатты өзеннен тек естеліктер мен құрғап қалған арна ғана қалады.
Еске сала кетейік, бұған дейін ФБРК редакциясы Астана су қоймасынан жол берілмейтін жақындықта орналасқан ауыл шаруашылығы учаскелері туралы егжей-тегжейлі баяндаған болатын. Осы мәселе бойынша біз профильді ведомстволарға жүгіндік, олардың жауаптарымен сілтеме арқылы танысуға болады. Сонымен қатар, біз Есіл өзенінің маңында пайдалы қазбаларды өндіруге байланысты мәселені