Журналистер ыңғайсыз сұрақтар қойғанда, шенеуніктер сөз акробатикасының шеберлеріне айналады. Экология министрлігінің ФБРК редакциясының 2025 жылы ақбөкендерді атуды қайта бастау үшін биологиялық негіздеме беру туралы сұрауына жауабы осы өнердің керемет көрінісі болды. Нақты ғылыми құжаттың орнына ведомство бізге нормативтік-құқықтық актілер мен авторлық құқыққа сілтемелер лабиринттері бойынша қызықты саяхатты ұсынды.
Бұл бюрократиялық шедевр дәстүрлі түрде - жануарлар санын реттеу ережелерін кеңінен цитаталаудан басталады, онда жануарлар санын реттеу биологиялық негіздемеге сәйкес жүргізіледі делінген. Әсіресе күлкілі көрінетіні - 2010 жылғы Ауыл шаруашылығы министрінің бұйрығына сілтеме, бұл он бес жыл бұрынғы құжат, ол 2025 жылғы шешімдер үшін мызғымас ғылыми негіз болуы керек шығар. Жарайды. 
Бірақ нағыз сиқыр әрі қарай басталады. Министрлік «Зоология институты» РМК «Қазақстандағы ақбөкен популяцияларының санын басқарудың 2025 жылға арналған биологиялық негіздемесін» дайындағанын хабарлайды, бірақ сол жерде таңғаларлық мәлімдеме жасайды: бұл құжатты авторлық құқықтарға байланысты беру мүмкін емес. Қызық жағдай туындайды - мемлекеттік мекеме мемлекеттік қаражатқа мемлекеттік шешім үшін ғылыми негіздеме дайындайды, бірақ оны қоғамға ұсына алмайды, себебі... мемлекеттік институттың авторлық құқықтары.
Министрлік келтірген сандар, біріншіден, жаңа нәрсе емес, керісінше, министрлікке ресми сұрау салусыз-ақ табу қиын емес ресми үгіт-насихатты қайталайды. Ал екіншіден, бұл сандар жауап беруден гөрі көбірек сұрақтар туғызады. Ақбөкендердің саны 2025 жылдың көктемінде 3,978 млн дараққа жеткен және «тарихи максимумнан 3 есеге асып түскен». Әрі қарай тарихи максимум 1974 жылға келгені және сол кезде 1,2 млн дарақты құрағаны түсіндіріледі.
1974 жылы 1,2 млн дарақтан тұратын тарихи максимум көрсеткіші қайдан алынды? Есептеу әдістемесі қандай? Үлкен аумақтарда жабайы жануарларды санау заманауи технологиялардың өзінде өте күрделі міндет екенін ескерсек, бұл деректер қаншалықты дәл? Экология министрлігі түсіндірмейді.
Әсіресе төлдегеннен кейін саны «шамамен 5 млн дарақты» құрайды деген мәлімдеме интрига туғызады. Бұл шамамен деген тұжырым ғылыми контексте кем дегенде оғаш көрінеді. Бірнеше айдың ішінде популяция 25%-ға өскен бе? Ал егер көктемгі есеп деректері соншалықты дәл емес болса, оларды миллиондық диапазонда түзетуге тура келсе, осындай түбегейлі шешімдерді оларға негіздеу керек пе?
Ең күлкілісі, экология вице-министрі Нүркен Шабиевтің сөзіне сәйкес, өткен жылы Қазақстанда төлдеуге дейін 2 млн 833 мың дарақ болса, бүгінде (төлдегеннен кейін) - шамамен 5 млн. Ақбөкендер жай ғана көзқараспен көбейетін әдіс тапқан сияқты.
Популяцияның 20%-ын, 750 мың дарақты алып қою туралы ұсыныс ғылыми негізделген ретінде ұсынылады, бірақ ешқандай нақты негіздемелер келтірілмейді. Неліктен дәл 20%? Қандай есептеулер негізінде? Бұл көрсеткішті анықтау кезінде қандай факторлар ескерілді? Министрлік тек фактіні констатациялаумен шектеліп, жұртшылықты осындай ауқымды шешімнің ғылыми базасы туралы болжауға қалдырады.
Үлкен саннан әсерді жұмсарту әрекеті «биологиялық жол берілетін жоғарғы шек» туралы түсіндіру арқылы кейінгі ақтау сияқты көрінеді. Егер 750 мың дарақ - бұл «реттеудің ықтимал шеңбері» ғана болса, неліктен дәл осы көрсеткіш максималды лимит ретінде бекітілді? Ал «нақты көлемдер әрқашан нақты жағдайға қарай анықталады» деген бұлдыр тұжырым нені білдіреді? Ғылыми негіздеме шартты сипатта екен, ал нақты шешімдер «экономикалық мақсатқа сайлық» және «инфрақұрылымның болуы» негізінде қабылданатын болып шығады.
Жауаптың соңғы аккорды, авторлық құқықтарға сілтеме, ерекше сұрақтар туғызады. Министрлік мемлекеттік саясаттың негізі болуы тиіс құжатты неліктен бере алмайтынын түсіндіріп, Азаматтық кодексті және «Авторлық құқық туралы» Заңды егжей-тегжейлі цитаттайды. Бұл заңдық казуистика, кем дегенде, түсініспеушілік тудырады: мемлекеттік мекеме мемлекеттік қажеттіліктер үшін дайындаған ғылыми негіздеме зияткерлік меншікті қорғау сылтауымен шынымен де құпиялануы мүмкін бе?
Айтпақшы, 2023 жылы сирек кездесетін жануарларды қанды атудың ғылыми негіздемесін Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті дайындаған болатын, әрі құжат ұзақ уақыт бойы «Қызмет бабында пайдалану үшін» деген белгімен жасырылды. Ал кейін біздің редакция негіздеме мәтінінен түрлі қайшылықтардың тұтас спектрін тапты.
Бүгінде министрліктің жауабы тікелей сұраққа тікелей жауап беруден жалтарудың мұқият құрылған жүйесі әсерін қалдырады. ФБРК редакциясы биологиялық негіздеменің орнына заңдық дәріс, бірнеше жалпы сандар және беру мүмкін емес құжатқа сілтеме алды. Ақпараттық ашықтыққа мұндай көзқарас миллиондаған жануардың тағдырына қатысты және кең қоғамдық резонанс тудыратын шешім контекстінде ерекше күдікті көрінеді.
Министрлікте не толыққанды ғылыми негіздеме жоқ, не бұл негіздемеде қоғамдық талқылауға шығарылмайтын даулы тұстар бар деген әсер қалыптасады. Әйтпесе, тікелей сұраққа қарапайым жауап беру үшін мұншама бюрократиялық маневрлер не үшін қажет болғанын түсіндіру қиын.
Сонымен қатар, егер ғылыми негіздеме шынымен де оны көрсетуге тырысқандай кемшіліксіз және сенімді болса, оны сарапшылар қауымдастығы мен жұртшылық үшін қолжетімді етуге не кедергі? Өйткені ғылыми деректердің ашық талқылануы министрліктің позициясын нығайтып, сыншылардың күмәнін жоюға көмектесер еді.
Айтпақшы, өткен жылдың сәуірінде президент Қасым-Жомарт Тоқаев ақбөкендерді «қазақ даласының символдары» деп атап, атуды тоқтатуға уәде берген болатын. Мемлекет басшысы қазіргі «санды реттеу» тағдыры туралы шешім қабылдағанда, министрлік оған толыққанды биологиялық негіздеме береді ме, әлде авторлық құқықтарға да сілтейді ме? Ал егер Президентке құжатты бәрібір көрсетсе, неге оны жұртшылықтан жасырады? Өйткені Конституцияға сәйкес, Қазақстанның барлық азаматтары заң алдында тең - бұған мемлекеттік шешімдер туралы ақпарат алу құқығы да кіреді.
Министрлік ақпараттық ашықтыққа деген көзқарасын қайта қарап, қоғамға өз шешімдерінің толыққанды ғылыми негіздемелерін ұсынудың жолдарын табады деп үміттенеміз. Дегенмен, бұл жауаптың сапасына қарап, экологиялық ведомство шынымен де жетістікке жеткен жалғыз нәрсе - бұл кейде ең мұқият «реттеуді» ақб