Көпмиллиардтық қарызы бар «Еңбек-Өскемен» РМК тарихы кәсіпорынның бұрынғы директорының мемлекеттік органдарға бірнеше рет жүгінуінен кейін жаңа даму алды. ФБРК редакциясының қарамағына түскен құжаттар тек қана елдегі ең ірі түрме кәсіпорны жұмысындағы жүйелі бұзушылықтардың мәліметтерін ашып қана қоймай, сонымен қатар мемлекеттік аппараттың ықтимал теріс пайдаланулар туралы сигналдарға қалай әрекет ететінін көрсетеді.
2025 жылдың мамырында бюджет қаражатын жымқырғаны үшін сотталған Қайрат Уралбеков бірден бірнеше негізгі мемлекеттік органға ауқымды өтініш жолдады. Жағдайдың парадоксалдылығы - бұрынғы директор іс жүзінде мемлекеттен миллиард теңгеден асатын қарыздың пайда болу кезеңінде өзі басқарған кәсіпорынды тексеруді талап етеді.
Уралбеков РМК-ның күйреуінің негізгі себебі кәсіпорынның жарғылық міндеттері мен оңалту рәсімінің талаптары арасындағы қайшылық болды деп мәлімдейді. Жарғыға сәйкес, пайда ШҚО бойынша қылмыстық-атқару жүйесі департаменті (ҚАЖД) мекемелерінің коммуналдық шаруашылығын ұстауға жіберілуі керек еді, алайда оңалту туралы сот шешімі қаражатты кредиторлық берешекті өтеуге бағыттауды талап етті. Өтініште кәсіпорынның бұрынғы директоры жалған шарттар жасасу механизмін егжей-тегжейлі сипаттаған, онда жоспарлы-экономикалық бөлімнің қызметкерлері іс жүзінде сотталғандардың күшімен өндірілмеген тауарларды дайындауға әдейі жалған калькуляциялар дайындаған.
Құжаттарда сипатталған сотталғандарды азық-түлікпен қамтамасыз ету жағдайы ерекше алаңдаушылық тудырады. 2022 жылдың қаңтарынан бастап сотталғандардан өнім сапасына және ет пен қант жеткізілімінің айтарлықтай төмендеуіне қатысты шағымдар түскені атап өтіледі. 2022 жылдың қаңтарынан сәуіріне дейінгі жеткізілімнің жетіспеу кезеңі сыни болған.
Дереккөздің айтуынша, коммуналдық қызметтер саласында кем емес елеулі проблемалар анықталды: тарифтер нақты шығындарды өтемейтін, жабдықтардың тозуы сыни деңгейге жеткен, ал коммуналдық кәсіпорындар алдындағы берешек шамамен 300 млн теңгені құраған.
Бухгалтерлік есеппен байланысты жүйелі проблема да назар аудартады. Дереккөздің мәлімдеуінше, кәсіпорын үнемі шоттары тұтқындалған режимде болған, салық төлемдерінің сомалары бірнеше есе өзгерген, ал 2022 жылы шамамен 100 млн теңге сомасына тауарлы-материалдық құндылықтардың жетіспеушілігі және 10 бірлік автокөлік анықталған, сонымен қатар мүлікті кешенді түгендеу жүргізілмеген.
Мемлекеттік органдардың осы өтініштерге реакциясы да өте қызықты болды. Алғашқы жауаптар 2025 жылдың мамыр айының соңында түсе бастады, алайда ведомстволардың көпшілігі формальды бас тартулармен шектелді. ШҚО бойынша Мемлекеттік кірістер департаменті, мысалы, өтініштің заңнамалық талаптарға сәйкес келмеуін алға тартып, оны қараусыз қайтарды. ШҚО Жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасы да көтерілген мәселелер олардың құзыретіне кірмейтінін көрсетіп, өтінішті қараудан бас тартты.
Сындарлы әрекет еткен жалғыз орган ІІМ қылмыстық-атқару жүйесі комитеті болды. 2025 жылғы 2 маусымдағы жауапта өтініш құзырет шегінде қаралғаны, ал Бас прокуратураны, ішкі мемлекеттік аудит департаментін және экономикалық тергеу департаментін қоса алғанда, құзыретті мемлекеттік органдар заңнамаға сәйкес шаралар қолдана отырып, РМК қызметін тексеруді жүргізіп жатқаны хабарланады.
Дереккөздің хабарлауынша, ведомстволардың көпшілігінен формальды бас тартулар алған Уралбеков e-Otinish электрондық қызметтер порталы арқылы қосымша өтініш жолдаған. 2025 жылғы 30 мамырда құжат Бас прокуратураға қайта бағытталған, ал 4 маусымда Бас прокуратура басқармасы бастығының қолы қойылып ІІМ-ге жіберілген. Бұл өтініште РМК 2 млрд теңгеден астам берешегі бар кәсіпорынды оңалту сатысында бола тұрып, іс жүзінде заңды мәртебесі жоқтығы және еліміздің бюджеттік ұйымдарымен бір көзден бірыңғай тәсілмен шарттар жасасатыны атап көрсетілген.
2025 жылғы 5 маусымда қаржы министрлігіне жіберілген қорытынды хат әсіресе назар аудартады. Онда Уралбеков алынған жауаптардың формальды сипатын тікелей мәлімдеп, 2025 жылдың екінші тоқсанының соңындағы РМК берешек сомасы, сондай-ақ қабылданып жатқан шаралар туралы нақты ақпаратты талап етеді.
Өтініштер мен жауаптардың барлық тізбегін талдау тек түрме кәсіпорнының жұмысында ғана емес, сонымен қатар мемлекеттік аппараттың ықтимал бұзушылықтар туралы сигналдарға реакциясында да жүйелі проблемалардың болуын көрсетеді. Дереккөздің айтуынша, ведомстволардың көпшілігі процедуралық негіздер бойынша формальды бас тартулармен құтылып, жауапкершілікті бір-біріне аударғанды жөн көрген. Сонымен қатар, көтерілген проблемалардың ауқымы - көпмиллиардтық берешектен бастап сотталғандарды азық-түлікпен қамтамасыз ету мәселелеріне дейін - жүйелі көзқарасты және ведомствоаралық үйлестіруді талап етеді.
Қазіргі уақытта жағдай тексеру іс-шаралары сатысында. Бізге белгілі болғандай, бас прокуратура РМК қызметін тексеруді бастады. Алайда, бұл тексеру түрме кәсіпорындарының жұмысында жүйелі өзгерістерге әкелетіні немесе жекелеген лауазымды тұлғаларды жауапкершілікке тартумен шектелетіні ашық сұрақ болып қалады.
«Еңбек-Өскемен» РМК тарихы елдің пенитенциарлық жүйесінің жұмыс істеуінің кеңірек проблемасын көрсетеді, мұнда сотталғандарды ұстау, олардың еңбек қызметі және түзеу мекемелерін коммуналдық қамтамасыз ету мәселелері коммерциялық мүдделермен және бюджеттік шектеулермен астасып жатыр. Елдегі ең ірі түрме кәсіпорнының көпмиллиардтық берешегі жүйелі проблемалардың көрінетін бөлігі ғана болуы мүмкін.