Instagram-парақшасының әкімшісі Qaznews24 Темирлан Енсебек ісі бойынша сот шешімі Қазақстанның интернет сегментінде ең көп талқыланатын тақырыптардың біріне айналды. Сот Енсебекті ҚР ҚК 174-бабы бойынша (ұлтаралық алауыздықты қоздыру) кінәлі деп танып, бес жылға бас бостандығын шектеп, журналистік, құқық қорғау және саяси қызметпен айналысуға тыйым салатын үкім шығарды.
Шығарылған үкім бірқатар қатаң шектеулерді қамтиды: Темирланға сұхбат беруге, әлеуметтік желілерді жүргізуге, гранттар алуға, офлайн- және онлайн-кездесулер өткізуге, эфирге шығуға, жиналыстарға қатысуға және ойын-сауық мекемелеріне баруға тыйым салынды. Сонымен қатар, оның ноутбугі мен телефоны тәркіленді, ал өзі Жәбірленушілер қорына 20 АЕК (78 640 теңге) мөлшерінде айыппұл төлеуге міндетті.
Қоғамның үкімге реакциясы өте екіұшты болды. Қазақстандықтардың бір бөлігі жазаны тым жұмсақ деп санаса, екіншілері үкімнің шамадан тыс қаталдығына сенімді. Жағдайды объективті талдау шығарылған жазаның жасалған құқық бұзушылықтың ауырлығына сәйкес келетіні туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Сатира дәстүрлі түрде ойын-сауық жанры ретінде қабылданғанына қарамастан, бұл жағдайда белгілі бір ұлтқа қатысты «өшпенділік тілінің» белгілері бар контентті тарату туралы мәселе болып отыр. Енсебек қорлайтын әннің авторы болмаса да, ол оны 75 мың жазылушысы бар парақшада танымал етуге ықпал етті, ал оның қызы бұл шығарманы көпшілік алдында орындады.
Ондаған жылдар бойы ұлтаралық келісім мен халықтар достығы мәдениеті қалыптасқан көпұлтты мемлекетте мұндай әрекеттер қалыптасқан қоғамдық нормалар мен құндылықтарға қайшы келеді.
Сөз бостандығы айтылған сөз үшін жауапкершілікпен тығыз байланысты екенін түбегейлі түсіну маңызды. Қазіргі ақпараттық қоғамда әрбір жария сөз, әсіресе әлеуметтік желілерде, мыңдаған адамдардың дүниетанымына әсер етеді. Бұл жауапкершілік жаңалықтар БАҚ форматына еліктейтін парақшаға қатысты болғанда бірнеше есе артады.
Енсебек нақты бас бостандығынан айырудан құтыла алғанымен, шығарылған жаза оның азаматтық құқықтарын айтарлықтай шектейді. Іс жүзінде адам өзінің кәсіби және шығармашылық қызметінің маңызды бөлігі болған цифрлық қоғамдық кеңістіктен шеттетілді. Бұл оның мансаптық перспективалары мен өзін-өзі жүзеге асыру мүмкіндіктеріне сөзсіз әсер етеді.
Бұл сот шешімі Қазақстандағы юморлық жанрдың барлық өкілдері үшін нақты прецедент жасайды. Ол шығармашылық бостандығы сақталғанын, бірақ белгілі бір этикалық нормаларды сақтауды талап ететінін көрсетеді. Комиктер мен сатириктер әртүрлі тақырыптарды қозғай, ұлттық ерекшеліктер мен ұқсас белгілерді келеке етіп, тұрмыстық жағдайларды сомдай алады, бірақ мұны адамдық қадір-қасиетті қорлайтын өрескел сөздерге жүгінбей, орынды жасауы керек.
Темирлан Енсебектің ісі қазіргі қазақстандық қоғамдағы өзін-өзі көрсету бостандығы мен ұлтаралық келісімді сақтау қажеттілігі арасындағы күрделі тепе-теңдікті көрсетеді. Шығарылған үкім көпұлтты мемлекетте ұлтаралық алауыздықты қоздыру белгілері бар контентті тарату сатира немесе юмор астында да жол берілмейтінін атап көрсетеді. Бұл шешім тек нақты құқық бұзушыны жазалауға ғана емес, сонымен қатар Қазақстанның ақпараттық кеңістігінің барлық қатысушылары үшін белгілі бір этикалық шекараларды белгілеуге арналған.