Миллиардтаған теңге, мыңдаған базалық станциялар және цифрлық серпіліс туралы асқақ уәделер — Қазақстанда 5G технологиясын енгізудің ауқымы осындай. Бірақ әсерлі сандардың артында не жатыр? Спойлер: монополияландырылған нарық, сыбайлас жемқорлық схемалары және қазақстандықтардың басым көпшілігі үшін нақты пайданың толық болмауы. Соңғы жылдардағы ең ірі технологиялық бастама қымбат тұратын елестен артық емес пе?
«5G — бұл барлық технологиялардың ішіндегі ең үлкен өтірік үйіндісі» — деп сипаттады жағдайды сарапшылар Business Insider жүргізген соңғы тергеуде. Ал технологияны енгізуге жүздеген миллиард доллар жұмсалған АҚШ-та нәтижелер көңіл көншітпесе, онда цифрлық серпіліс туралы асқақ уәделер сыбайлас жемқорлық жанжалдары мен инфрақұрылымдық проблемалардың ащы шындығына ұшыраған Қазақстан туралы не айтуға болады?
Бізге цифрлық жұмақты уәде еткенін есіңізде ме? Әлемнің кез келген нүктесінен қашықтықтан хирургиялық операциялар, пилотсыз көліктер, кептеліссіз ақылды қалалар және тіпті атышулы 5G тоңазытқыштары. Бес жыл өтті, бұлардың бәрі қайда? Осы фантастикалық технологиялардың көпшілігіне 5G қажет емес немесе идеяның өзі басынан күмәнді болғаны анықталды.
Қазақстанға 5G немесе «үлкен бестік» 2022 жылдың соңында кем дегенде асқақ фанфаралармен келді. 5G үшін жиіліктер аукционында ғарыштық 156 млрд теңгеге сатылды. Мобайл Телеком Сервис және Kcell консорциумы кемінде 7 мың базалық станция салу міндеттемесін алып, 2027 жылға дейін инфрақұрылымға шамамен 456 млрд теңге салуға уәде берді. Жалпы есеп: әлемдік тәжірибеге қарағанда, мұндай инвестицияларды ақтамайтын технологияға жүздеген миллиард теңге мемлекеттік және жеке қаражат жұмсалды.
Ал енді ащы шындыққа үңілейік.
АҚШ-та алып инвестицияларға қарамастан, ірі операторлар Verizon және AT&T пайдаланушылары нақты 5G желісіне уақыттың тек 10%-ында ғана қосылып тұрады. Ал бұл американдықтар 100 мыңға жуық жаңа базалық станция салғанына қарамастан.
Қазақстандық көрсеткіштер одан да байсалды. Уәде етілген 7 мың базалық станцияның 2025 жылдың басына қарай бар болғаны шамамен 3 мыңы салынды. Осындай әрбір станция салық төлеушілер мен абоненттердің қалтасынан шамамен $140 мың (инвестициялардың жалпы сомасын ескере отырып) тұрады. Жалпы шығындар қазірдің өзінде $600 млн-нан асып, өсіп келеді. Ал нәтиже қандай? Елдегі 5G желісі тек қағаз жүзінде және жарнамалық буклеттерде ғана бар сияқты.
Цифрландырудың пафосты уәделерінің сүрінген басты кедергісі — 5G толыққанды жұмыс істей алмайтын талшықты-оптикалық инфрақұрылымның толық дерлік болмауы. Бұл заманауи жылдам автобан салып, бүкіл бойында жанармай құю станцияларын қамтамасыз етпеумен бірдей.
Бірақ егер 5G пайдаланушыларға уәде етілген пайданы әкелмесе, онда бұл кімге тиімді? Жаһандық ауқымда — ең алдымен Ericsson және Nokia сияқты жабдық өндірушілерге. Байланыстың әрбір жаңа буыны — инфрақұрылымды жеткізетін компаниялар үшін алтын кені. Олардың 5G үшін мифтік жарыста қалып қоймау қажеттігі туралы бәрінен қатты айғайлауы таңқаларлық емес.
Ал Қазақстанда 5G енгізу, еске түсірсек, 14 жыл бойы «Қазақтелекомды» басқарған Қуанышбек Есекеевтің есімімен тығыз байланысты. Оның басшылығымен жаңа буын желілерінің барлық жиіліктері «Қазақтелекомның» еншілес компаниялары — Tele2/Altel және Kcell қолына өтті. Бәсекелестер болса, нарықтан шеттетілді.
Есекеев лауазымынан кетер алдында, кейбір БАҚ жазғандай, 5G жиіліктерін сатуға үш жылдық мораторийді лоббирлеп үлгерді, осы саладағы өз құрылымдарының монополиясын бекемдеді. Бұл ірі автокомпания басшысы отставкаға кетер алдында бәсекелестердің көліктерін үш жыл бойы сатуға тыйым салатын заңды итермелегенмен бірдей.
Ал бұл «Қазақтелеком» ірі сыбайлас жемқорлық жанжалдарында жиі аталып жатқан кезде. 2025 жылғы наурызда «Сервистік фабрика» филиалындағы теріс пайдаланулар туралы тергеу аяқталды, онда лауазымды тұлғалар 460 млн теңгеден астам залал келтірген. Ал Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі (БҚДА) интернетке монополиялық жоғары баға белгілеу күдігіне байланысты монополияға қарсы тергеу бастады.
Ал білім беруді цифрландыру, әсіресе ауылдық жерлерде қалай болып жатыр? Цифрлық даму министрлігі мәселені Илон Масктың Starlink көмегімен шешуге тырысты. Бірақ олар әлі де экзотика болып қалуда — олардың еліміздегі саны бірлікпен саналады.
Мұның бәрі жылдар бойы талшықты-оптикалық инфрақұрылымды дамытуға арналған бюджет белгілі бір ықпалды тұлғалармен байланысты компаниялар арқылы бөлінгені туралы ақпарат аясында орын алуда.
Тағы бірнеше жыл бұрын Есекеев 2027 жылға қарай қазақстандықтардың шамамен 80%-ы 5G-ге қол жеткізе алады деп уәде еткен. Президенттің өкімі бойынша мерзімдер 2025 жылдың соңына дейін жеделдетілді. Бірақ бастапқы мерзімге екі жылдан аз, ал жеделдетілген мерзімге бір жылдан аз уақыт қалды, ал елдегі нақты 5G қамту көңіл көншітпейді.
Сонымен қатар, пайдаланушылардың басым көпшілігі үшін 4G жылдамдығы бұрыннан жеткілікті болды. Адамдар бейне немесе мессенджерлердің баяу жүктелуіне шағымданбайды. Олар елдің көптеген аудандарында, әсіресе ауылдық жерлерде байланыстың мүлдем болмауына шағымданады. Ал қысқа әсер ету радиусы бар 5G бұл мәселені одан әрі ушықтырады.
Сонда бұл елес үшін жарыстың мәні неде? Неліктен миллиардтаған теңге халықтың нақты проблемаларын шешпейтін, бірақ белгілі бір бизнес-топтардың қалтасын толтыратын технологияға салынуда?
Қазақстандағы 5G тарихы — технологияның амбициялар мен өзімшілдік мүдделердің кепіліне айналуының айқын мысалы. Елдің бүкіл аумағын базалық байланыспен қамтамасыз етудің орнына, билік пен телеком-алыптар сәнді трендтердің соңынан қуып, мемлекеттік және жеке миллиардтарды технологиялық көпіршікке айналдыруда.
Ал жоғары лауазымды шенеуніктер кезекті «цифрландырудағы серпілістер» туралы есеп беріп жатқанда, қарапайым қазақстандықтар қарапайым хабарлама жіберу үшін кем дегенде бір «таяқшасы» бар орынды іздеуді жалғастыруда. Осы тұрғыда революциялық 5G туралы уәделер әзіл сияқты естіледі.
Мүмкін, жылтыр технологиялық мираждардың соңынан қуудан бұрын, алдымен инфрақұрылымның негізгі проблемаларын шешу керек шығар? Немесе «цифрлық болашаққа» миллиардтаған