Заңсыз темекі ашық сатылуда: кезектерде, орталық базарларда, салық органынан бірнеше квартал қашықтықта. Сұр нарықтың үлесі 20%-ға жетті және әрбір сатылған қораптан ел бюджеті шамамен 400 теңге ала алмайды.
ФБРК негізін қалаушы Кирилл Павлов тергеу жүргізді Қазақстанның бірнеше қаласында және жүйенің қалай жұмыс істейтінін, оның артында кім тұрғанын және мемлекеттің жылдар бойы бұл олқылықты неге жаппағанын анықтады.
БҰЛ ҚАЛАЙ ЖҰМЫС ІСТЕЙДІ
Тергеу барысында біз конспирацияның тән әдістерін анықтадық: тауар қара пакеттерге оралады, төлеу және беру пункттері бөлек. Сонымен қатар сатушыны табу қиын емес - базарға келу жеткілікті.
Ақтөбеде өткізу орталық базарда шоғырланған. Шымкентте нүктелер «Ақбар» базарының айналасында - Әл-Фараби ауданының салық органына жақын жерде орналасқан. Қарағандыда «Үш мысық» СК-де кең ассортименті және сатып алу кезінде бонустары бар SIGARETTO бутигі жұмыс істейді. Тергеудің бірінші бөлігінде біз Шымкентте, Астанада және Теміртауда да осындай көріністі тіркедік.
Контрабандалық темекі заңдыдан екі есе арзан: Marlboro қорабы - 400 теңге, Oris - 500 теңге. Дәл баға айырмашылығы, әсіресе халықтың нақты табысының төмендеуі жағдайында, тұрақты сұранысты қалыптастырады.
ТАУАР ҚАЙДАН КЕЛЕДІ
ФБРК мәліметтері бойынша, көтерме сауданың шоғырлануы Жамбыл облысының Қырғызстанмен шекарасы бойында орналасқан. Тауардың нақты қай жерден келетінін біз растамаймыз. Алайда, Павловтың пікірінше, шекараның бұл бөлімі мұқият назар аударуды қажет етеді.
Аймақтағы логистикалық маршруттардың ашықтығына қатысты сұрақтар тек ФБРК-де ғана емес. Еуропалық Одақтың 20-шы санкциялар пакеті аясында Қазақстан және Орталық Азия компанияларының бірқатары шектеулерге ұшырады - оның ішінде Қырғызстан аумағы арқылы санкциялық режимдерді айналып өтіп, тауарларды жеткізуге болжамды қатысуы үшін.
БЮДЖЕТ ҚАНША ЖОҒАЛТАДЫ
ФБРК деректері бойынша, сұр нарықтың үлесі 15-тен 20% - ға дейін, ең жоғары көрсеткіштер елдің оңтүстігінде, Алматы және Шымкентте байқалады. Шекарадағы жабылмаған олқылықтар арқылы ел бюджетінен $3,5 млрд астам қаражат кетті. Әрбір заңсыз қораптан мемлекет шамамен $1 (400 теңге) ала алмайды: акциз де, салық та жоқ.
Тергеудің бірінші бөлігінде біз депутаттардың Қазақстан мен Қытай арасындағы шекарадағы есептіліктегі сәйкессіздіктер туралы тек 2024 жыл үшін ғана - $14 млрд дерлік деректерін келтірдік. Бұл қаражат ҚҚС көтермеуге және коммуналдық қызметтер тарифтерін арттырмауға мүмкіндік берер еді.
КІМ ҰСТАЛДЫ
2024 жылдың наурыз айында Қаржылық мониторинг агенттігі ҚР азаматы Буря Сергей Павловичті іздеу жариялады. Тергеу нұсқасы бойынша, ол 1 млрд теңгеге темекі контрабандасына күдікті деп танылған. Бас прокуратура Интерполмен бірлесіп экстрадициялады. Бұл іс бойынша егжей-тегжейлі материалды ФБРК жеке дайындайды.
БҰЛ НЕГЕ БӘРІНЕ ҚАТЫСТЫ
Заңсыз темекіден бюджеттің шығыны - абстрактілі сан емес. ФБРК бағалауы бойынша, сұр нарық ауқымы мен азаматтарға салық жүктемесінің өсуі арасында тікелей байланыс бар: ҚҚС-ның жоғарылауы, оңайлатылған салық салу режимінің күшін жою, коммуналдық тарифтердің өсуі. Есеп барлығына беріледі - темекі шегетіндерге де, шекпейтіндерге де.
Қырғызстанмен шекара тек ФБРК-де ғана емес, сұрақ тудырады. Сол маршруттарға АҚШ пен Еуропалық Одақтың да талаптары бар. Сонымен қатар, қазақстандық мемлекеттік органдардың проблеманың ауқымына ресми реакциясы әлі күнге дейін жоқ.