В анонимдық ФБРК ботына Елек өзеніндегі алаңдатарлық жағдай туралы хабарламалар түсті. Жергілікті тұрғындардың айтуынша, жайылма террасасы бойымен қарқынды түрде құм және қиыршық тас өндіру жүргізілуде: шамамен әрбір бір жарым-екі шақырым сайын жаңа карьерлер мен қазындылар пайда болуда. Адамдар мұндай ауқымды арна жүйесіне араласу өзен ағынының айтарлықтай қысқаруына дейін, күрделі экологиялық салдарға әкелуі мүмкін деп қауіптенеді. ФБРК редакциясы Ақтөбе облысының басты өзенінде не болып жатқанын анықтауды жөн көрді.
ЖОҒАЛТУҒА БОЛМАЙТЫН ӨЗЕН
Елек өзені - Ақтөбе облысының басты су артериясы және Жайықтың ең ірі сол жақ саласы. Бұл трансшекаралық өзен тек аймақ үшін ғана емес, сонымен қатар оны Жайық жүйесі арқылы жанама түрде сумен қамтамасыз ететін Батыс Қазақстан облысы үшін де стратегиялық маңызға ие. Ақтөбе үшін Елек тарихи тұрғыдан судың негізгі көзі болып қала береді. Дәл осы өзенде қаланы ауыз сумен қамтамасыз ететін Ақтөбе су қоймасы - әйгілі «Ақтөбе теңізі» орналасқан.
Бүгінде қалалық әкімдіктің өз деректері бойынша, ауыз су тапшылығы кем дегенде төрт тұрғын алабында - Бауырластар-3, Бауырластар-5, Жаңақоныс-3 және Жаңақоныс-4 тіркелген. Көп жылдар бойы жобаланып келе жатқан Құндақтықыр және Моисеев қосымша екі су алу құрылысынан су бұру жобасы әзірлену үстінде.
Басқаша айтқанда, бұл жай ғана экология емес, жүздеген мың адамның өмірі тәуелді стратегиялық ресурс туралы болып отыр.
ЖЕР КАДАСТРЫ НЕ КӨРСЕТТІ
Бірыңғай мемлекеттік жылжымайтын мүлік кадастры (БМЖМК) деректеріне сүйенсек, Ақтөбеден Мартукқа дейінгі өзен учаскесінде Електің жайылма террасасында құм, құм-қиыршық тас қоспасы (ҚҚТҚ) және құрылыс тасын өндіруге байланысты 50-ден астам жер бөлу орналасқан. Бұл негізінен Мартук және Алға аудандары, сондай-ақ Ақтөбе қаласының шекарасы.
Елек бойындағы кен орындарының тізімі бір беттен астам орын алуы мүмкін: Хлебодаровское, Комыссайское, Қаратогайское, Бестамакское, Шолақсай-Южное, Георгиевское, Құрайлынское, Қарғалынское және басқалары. Барлығы өндіріске бөлінген аумақтардың ауданы жүздеген гектарды құрайды, бұл өзен аңғарын шаруашылық игеру ауқымын айқын көрсетеді.
Экологтар мен журналистердің байқаулары бойынша, әуедегі көрініс те өте айқын көрінеді. Електің жайылмасы уақыт өте келе оқшауланған су айдындарына айналған су басқан карьерлерге толы. Негізгі арнадан бөлініп қалған олардағы су табиғи су алмасуға қатыспайды және булану арқылы біртіндеп атмосфераға кетеді. Нәтижесінде өзен өзінің су ресурстарының бір бөлігін жоғалтады.
ЕЛЕК ӨЗЕНІНДЕГІ КАРЬЕРЛЕРДІ КІМ ИГЕРЕДІ
ФБРК редакциясы Елек жайылмасындағы негізгі өндіру учаскелерін кім бақылайтынын анықтауды жөн көрді. Біз 20-дан астам учаскені іріктеп алып, олардың құқық иелері туралы ақпаратты зерттедік.
«ПГС-Илек» ЖШС - нарықтағы ең көне қатысушылардың бірі, 23 жылдан астам жұмыс істейді. Компания Мартук ауданындағы ірі Комыссайское кен орнында жер қойнауын пайдаланушы болып табылады. Компанияның басшысы - Айдар Айжариков, құрылтайшысы - Болат Ахметов.
Айта кетейік, 2024 жылдың қарашасында Ақтөбе облыстық соты «Ақтөбе облысының индустриялық-инновациялық даму басқармасы» ММ-нің «ПГС-Илек» ЖШС және бес басқа компанияға қатысты келісімшарттық аумақтардан тыс жерде заңсыз өндіруге байланысты мемлекетке келтірілген залалды өтеу туралы талабын қарады. Сол кезде «ПГС-Илек» ЖШС-нің тау-кен бөлу шегінен шығу ауданы 5,29 гектарды, заңсыз өндірілген көлемі - 184 917,92 текше метрді құрады. Басқарма компаниядан 169,8 млн теңге өндіріп алуды талап етті. Алайда сот талапты қанағаттандырудан бас тартты. Себебі - талапкер тарапынан процестік бұзушылықтар.
«ПГС-Қаратогай» ЖШС «Ақтөбе Таймс» басылымының деректері бойынша, 2010 жылдан бері Қаратогайское-2 кен орнында жұмыс істейді. Учаскені қарқынды игеру 2017 жылдан басталды. Компанияның бірінші басшысы және құрылтайшысы - Яхметжан Кузембаев, құрылтайшылар қатарында Серік Кузембаев пен Наурызғали Ислам да бар. Аймақта байланысты өткізу құрылымы «ПГС-Қаратогай-Өткізу» ЖШС жұмыс істейді.
«ПГС Бестамақ» ЖШС - Алға ауданындағы аттас кен орнын, Елек өзенінен 45 метр жерде игеруде. Басшысы және құрылтайшысы - Гүлнара Габджанова. Компания нарықта шамамен 9 жыл. Айта кету керек, бұл учаскеде өндіру уақытша тыйым салынғаннан кейін де жалғасты: 2025 жылдың шілдесінде журналистер Ақтөбе теңізіндегі карьерде жұмыстардың қайта басталғанын тіркеді.
«Тас Арман Ақтөбе» ЖШС - 10 жылдан астам жұмыс істейді және бірден бірнеше кен орнын игеруде. Компанияның мүлкі мен банктік шоттарына тыйым салынған. Басқарманың сол талап арызы шеңберінде сот барлық жауапкерлер арасындағы ең үлкен сома - 237,2 млн теңге өндіріп алу туралы талаптарды қарады. Қарғалынское кен орны бойынша заңсыз өндіру көлемі 225 209,09 текше метрді құрады. Талап сол процессуалдық негіздер бойынша қанағаттандырылмады. Компания басшысы - Марат Ануаров, құрылтайшылары - Әнел Ануарова және Әнел Тұқтыбаева.
«Award Company» ЖШС - нарықта 11 жылдан астам, соның ішінде құрылыс және әрлеу тасын өндірумен айналысады. Басшысы - Юрий Черненко, құрылтайшысы - Михаил Гринберг. Компания бір кездері шекара белгілерін жою үшін әкімшілік айыппұл алған. Ал сол сот талабында 26,9 млн теңге сомасы көрсетілген; «Батысгеодезия» өкілі сотта осы компания бойынша тау-кен бөлу шегінен шығу ауданын есептеу кезінде координаттарда өрескел қателік жіберілгенін мойындады.
Електегі ірі учаскелер бойынша кадастрда тіркелген басқа компаниялардың арасында - «Нұрайыз-Недра» ЖШС, «Global Недра» ЖШС, «Ақтөбе бейметалл материалдар комбинаты» ЖШС, «Жер Қазыналары» ЖШС және басқалары бар. Сондай-ақ, жер пайдаланушылар арасында іс жүзінде өмір сүруін тоқтатқан компаниялардың болуы назар аудартады: «Дженгиз Иншаат Санайи Ве Тиджарет Аноним Ширкети» АҚ филиалы 2023 жылы таратылған, алайда оның учаскелері әлі де БМЖМК-да тіркеулі; «Ақтөбе геологиялық барлау компаниясы» ЖШС да таратылған, бірақ жер бөлу оның атында сақталуда.
СУ ҚОРҒАУ АЙМАҒЫНДА ӨНДІРУ: РЕСМИ ҚҰЖАТТАР НЕ ДЕЙДІ
Ашық дереккөздерден оңай табуға болатын «ПГС Бестамақ» ЖШС-нің техникалық емес қорытын