Шағын және орта бизнес Қазақстанның ЖІӨ-нің 40,4%-ын қамтамасыз етіп отыр, алайда оның экономикалық үлесінің ұлғаюының артында біркелкі емес динамика жатыр: бір жыл ішінде жұмыс істеп тұрған субъектілер саны 7,1%-ға, ал жұмыспен қамтылғандар саны 10,3%-ға қысқарды. Сонымен қатар, ШОБ өнімінің нақты шығарылымы оның ақшалай көлемі 45,4 трлн теңгеге дейін ұлғайғанына қарамастан 3,6%-ға төмендеді. Демек, кәсіпкерліктің экономикалық салмағы артып келеді, бірақ сектордың өзінің сандық көрсеткіштері нашарлап отыр.
ШОБ-ТЫҢ НЕГІЗГІ КӨРСЕТКІШТЕРІ ҚАЛАЙ ӨЗГЕРДІ
Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша, 2026 жылғы 1 шілдеде Қазақстанда 1,9 млн жұмыс істеп тұрған шағын және орта кәсіпкерлік (ШОБ) субъектісі болды, бір жыл бұрын 2,1 млн болатын. Тіркелген кәсіпорындар мен кәсіпкерлердің жалпы саны да азайды: 2,3 млн-нан 2,14 млн-ға, немесе 8,1%-ға.
Жұмыспен қамту одан да қатты қысқарды. ШОБ секторында 3,9 млн адам жұмыс істеді, 2025 жылы 4,4 млн болатын. Айырмашылық шамамен 455 мың адамды құрайды.
Сонымен қатар, шағын және орта кәсіпкерліктің ЖІӨ-дегі үлесі 2026 жылғы қаңтар–маусымда 40,4%-ға жетіп, 0,6%-ға өсті. Шағын бизнестің үлесі 33,3%-ды, орта бизнестің үлесі 7,1%-ды құрады.
Осылайша, ШОБ-тың экономикадағы үлесінің ұлғаюы оның қатысушылары мен қызметкерлерінің санының қысқаруымен бір мезгілде жүріп отыр.
ШАҒЫН ЖӘНЕ ОРТА БИЗНЕС ҚАНША ӨНІМ ШЫҒАРАДЫ
2026 жылдың алғашқы алты айында ШОБ 45,4 трлн теңгеге өнім шығарып, қызмет көрсетті. Салыстыру үшін: 2025 жылдың осы кезеңінде көрсеткіш 42,4 трлн теңгені құраған.
Бір қарағанда, бұл 3 трлн теңгеге жуық өсім. Бірақ тұтыну бағаларының индексін ескергенде, статистика шығарылымның 3,6%-ға төмендегенін тіркейді. Яғни, ақшалай көлемнің ұлғаюы өндірістің нақты кеңеюін білдірмейді.
Жалпы шығарылымның жартысына жуығын шағын кәсіпкерлік кәсіпорындары қамтамасыз етті — 22,4 трлн теңге (49,3%). Жеке кәсіпкерлерге 14,3 трлн теңге (31,5%), орта бизнеске — 8,3 трлн теңге (18,3%) тиесілі болды.
ШОБ СЕКТОРЫН ҚАНДАЙ САЛАЛАР ҚҰРАЙДЫ
ШОБ-тың ең ірі сегменті болып автомобильдер мен мотоциклдерді жөндеуді қоса алғанда, көтерме және бөлшек сауда қала береді. Оған сектордың жұмыс істеп тұрған субъектілерінің 36,4%-ы, жұмыспен қамтылғандардың 30,5%-ы және жалпы өнім шығарылымының 31,1%-ы тиесілі.
2026 жылғы қаңтар–маусымда сауда секторы 14,1 трлн теңгеге тауар өндіріп, қызмет көрсетті. Алайда номиналды шығарылым динамикасы бойынша өнеркәсіп ерекшеленеді: оның көрсеткіші бір жыл ішінде 7,1 трлн-нан 9 трлн теңгеге дейін өсті.
Құрылыста жағдай керісінше. Шығарылым 6,3 трлн-нан 4,3 трлн теңгеге дейін қысқарды. Осылайша, кәсіпкерліктің әртүрлі бағыттары бірдей емес динамиканы көрсетеді, ал сауда жалпы шығарылым көлемі бойынша бірінші орынды сақтап отыр.
ҚАЙ АЙМАҚТАРДА ШОБ ЕҢ КӨРНЕКТІ РӨЛ АТҚАРАДЫ
Шағын және орта кәсіпкерліктің аймақтық экономикаға ең үлкен үлесі Астанада тіркелді — ЖӨӨ-нің 70,1%-ы. Одан кейін Алматы (58,8%) және Шымкент (57,6%) тұр.
Сонымен қатар, абсолюттік мәнде Алматы көш бастап тұр: мұнда ШОБ-тың жалпы қосылған құны 8,4 трлн теңгені құрады. Астанада көрсеткіш 6,2 трлн теңгеге, Шымкентте — 1,6 трлн теңгеге жетті.
Аймақтық экономикадағы ШОБ-тың ең төмен үлесі Ұлытау облысында тіркелді — 6,6%. Астана мен Ұлытау арасындағы айырмашылық 63%-дан асады.
ШАҒЫН БИЗНЕСПЕН НЕ БОЛЫП ЖАТЫР
2026 жылдың бірінші жартыжылдығының статистикасы қарама-қайшы көріністі көрсетеді. Бір жағынан, ШОБ-тың ЖІӨ-дегі үлесі өсті, ал оның ақшалай шығарылымы 45,4 трлн теңгеге жетті. Екінші жағынан, жұмыс істеп тұрған субъектілер саны, жұмыспен қамтылғандар саны және нақты өнім шығарылымы қысқарды.
Сондықтан ШОБ-тың экономикалық үлесінің өсуі өздігінен кәсіпкерлердің жағдайының жақсарғанын білдірмейді. Сектордың ЖІӨ-ге қосқан үлесін ғана емес, жұмыспен қамту динамикасын, жұмыс істеп тұрған субъектілер санын және нақты өндіріс көлемін де ескеру қажет. Дәл осы көрсеткіштер экономикалық өсудің кәсіпкерлік сектордың ішінде қаншалықты кең таралғанын көруге мүмкіндік береді.
