(26 ақпан 2026 | Дереккөз: ҚР ЖАП-ның 12.01.2026 жылғы аудиторлық қорытындысы; 06.11.2025 жылғы Жұмысшы аудиторлық есебі)
Мемлекет өзіне бүкіл бюджет процесін цифрландыруды — мемлекеттік сатып алудан бастап қазынашылық пен салық әкімшілендіруге дейін — сеніп тапсырған компанияның өзі жүйелік басқару ақауларының үлгісіне айналды. Мемлекет жылдар бойы құқықтық вакуумда өмір сүріп келе жатқан жүйелерді, нөлдік нәтиже беретін инвестициялық жобаларды және арқылы триллиондаған теңгеге сатып алулар жүргізілетін платформа кодындағы осалдықтарды алды. ҚР Жоғары аудиторлық палатасы (ЖАП) «Электрондық қаржы орталығы» АҚ-ның (ЭҚО) 2020–2024 жылдардағы тексеру нәтижелерін жариялап, 566 млн теңге көлеміндегі қаржылық бұзушылықтарды, 764 млн теңге көлеміндегі қаражатты тиімсіз пайдалануды және 12,7 млрд теңге көлеміндегі тиімсіз жоспарлауды тіркеді.
Бұл материалдың бірінші бөлімі: жүйенің қалай құрылғаны және неге жұмыс істемейтіні туралы.
ФАКТІЛІК НЕГІЗ
«Электрондық қаржы орталығы» АҚ («ЭҚО» АҚ) — 100% мемлекеттік қатысуымен, ҚР қаржы министрлігіне бағынысты компания. Ол бюджет процесі саласындағы интегратор және мемлекеттік сатып алу, медициналық бұйымдарды сатып алу және квазимемлекеттік сектордың электрондық сатып алулары салаларында арнайы (іс жүзінде монополиялық) құқық субъектісі болып белгіленген. Оның сүйемелдеуінде «Электрондық мемлекеттік сатып алу» АААЖ (ЭМС), «е-Минқаржы» ИААЖ, Салық әкімшілендіруінің интеграцияланған жүйесі (СӘИЖ), Қазынашылықтың интеграцияланған ақпараттық жүйесі (ҚИАЖ), Мемлекеттік жоспарлаудың ақпараттық жүйесі (МЖАЖ) және тағы оннан астам платформалар бар. Осы жүйелер арқылы күн сайын бюджеттік ағындар, миллиондаған азаматтардың салық есептілігі және мемлекеттік органдардың сатып алу рәсімдері өтеді.
Аудит 2020 жылғы 1 қаңтардан 2024 жылғы 31 желтоқсанға дейінгі кезеңді және «Q19» ЖШС -мен жекелеген шарттар бойынша 2025 жылдың сегіз айын да қамтыды. Тексеру объектілері қаржымині, «ЭҚО» АҚ және «Q19» ЖШС болды.
КОНТЕКСТ ЖӘНЕ АЛҒЫ ТАРИХ
«ЭҚО» АҚ — қарапайым IT-мердігер емес. Бұл заңды түрде бекітілген монополист, онсыз елдің мемлекеттік қаржы жүйесінде бірде-бір операция мүмкін емес. ҚР Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің 2022 жылғы 11 қазандағы бұйрығымен компания бірден төрт бағыт бойынша мемлекеттік монополия және арнайы құқық субъектілерінің тізіліміне енгізілген. Бұл оның қызметтері бәсекелестік арқылы нарықтық тексеруден өтпейді дегенді білдіреді — мемлекет «ЭҚО» АҚ қанша айтса, сонша төлеуге міндетті. Сонымен қатар, ҚР Кәсіпкерлік кодексі бойынша арнайы құқық субъектілері үшін міндетті болып табылатын бағалық сараптама әлі аяқталмаған: бірінші өтінім 2022 жылғы желтоқсанда берілген, соңғы қайтарып жетілдіру — 2023 жылғы желтоқсанда болған.
ТАЛДАУ ЖӘНЕ ТҮСІНДІРУ
Аудиттің ең көрнекті қорытындыларының бірі ақпараттық жүйелердің (АЖ) өмірлік цикліне қатысты. Қаржы министрлігі мен оның ведомстволарының 28 АЖ-нің 8 жүйесі әлі күнге дейін тәжірибелік пайдалануда, дегенмен «Ақпараттандыру туралы» заң жүйені бұл мәртебеде бір жылдан артық ұстауға тікелей тыйым салады.
Осыған қарамастан, мемлекеттік кірістер комитетінің (МКК) веб-порталы, мысалы, 2013 жылғы 26 желтоқсаннан бастап, яғни 12 жылдан астам уақыт тәжірибелік пайдалануда. Салық комитетінің интеграциялық шинасы — 2008 жылғы 22 желтоқсаннан бастап, 16 жылдан астам. «Салық төлеуші кабинеті» — 2009 жылдан бастап.
Мұның құқықтық салдары тек техникалық емес, сонымен қатар қаржылық: заңды түрде әлі өнеркәсіптік пайдалануға енгізілмеген жүйелерді сүйемелдеуге бес жыл ішінде 6,487 млрд теңге жұмсалды — және бұл ақпараттандыру саласындағы уәкілетті органның үнсіз келісімімен жіберілген «Ақпараттандыру туралы» Заңның бұзылуы болып табылады. Айта кетейік, сол уәкілетті орган жыл сайын қаржыминіне 2025 жылғы тамызға дейін ақпараттық технологияларды қолданудағы жоғары тиімділік дәрежесін беріп келген.
Аудиттелетін кезеңде іске асырылған үш мемлекеттік инвестициялық жоба (МИЖ) бюджет қаражатының мәлімделген нәтижеге қол жеткізбестен қалай жұмсалатынының айқын мысалы болды.
«Қазынашылықтың ақпараттық жүйелерін дамыту және жаңғырту» МИЖ құны 7,2 млрд теңге болған, 8 сыни іс-шараның тек 3 кәмелетке жатпайтынын ғана іске асырды. Негізгі міндеттер - ақпараттық жүйелерді дамыту, серверлік қуаттарды сатып алу, деректерді миграциялау және ақпараттық қауіпсіздік жөніндегі іс-шаралар - орындалмаған. 5,798 млрд теңге бюджетке қайтарылды. Аудиторлар МИЖ-дың тікелей көрсеткіштеріне қол жеткізуді бағалай алмады, себебі жобаның өзінде нақты сандық мәндер болмаған.
Салық әкімшілендіруінің интеграцияланған жүйесін (СӘИЖ) құру жөніндегі МИЖ, жеті ескірген Мемлекеттік салық комитетінің (МСК) АЖ-сін бірден алмастыруға арналған жүйе, жобалық менеджменттің сәтсіздігін анықтады. «ЭҚО» АҚ интегратор ретінде 2021 жылдың соңына қарай үшінші кезеңнің тек 25% міндеттерін орындағанымен, 358 млн теңге мөлшерінде — жылдық бюджеттің 53,5% төлем алды. Сонымен қатар, 2021 жылы жобаны басқаруға іс жүзіндегі сәтсіздікке қарамастан 115,2 млн теңгенің 92,3 млн теңгесі (80%) игерілген. Мерзімдердің екі жылға ауысуы мемлекетті СӘИЖ алмастыруы тиіс болған жеті ескі жүйені сүйемелдеу төлемін жалғастыруға мәжбүр етті. Қосымша шығыстар 2022–2023 жылдары 2,756 млрд теңгені құрады.
МЕМЛЕКЕТТІК САТЫП АЛУ ЖҮЙЕСІ КОДЫНДАҒЫ ОСАЛДЫҚТАР
Аудиттің ең өткір эпизоды «Электрондық мемлекеттік сатып алу» АААЖ-на (ЭМС) — арқылы триллиондаған теңгеге сатып алулар жүргізілетін жүйеге қатысты. IT-мамандар жүйенің бағдарламалық кодындағы 75 000-нан астам өзгерісті тексерді (коммиттер деп аталатындар — бұл әзірлеушілер кодқа енгізетін сақталған өзгерістер). Осы өзгерістердің барлығынан олар жүйенің жұмысына әсер етуі мүмкін 621 жағдайды тапты. Мысалы, оның функцияларын, мінез-құлқын немесе тұрақтылығын өзгерту.
Құжатталған нақты эпизодтардың арасында:
- 2022 жылғы 11 наурыз — жүйенің негізгі тармағына нақты бір сәйкестендіру нөмірі бар нақты шарт үшін логиканы тексеруді айналып өтетін өзгеріс енгізілген. Яғни, іс жүзінде бір келісімшарт үшін ережелерден ерекшелік жасалады;
- 2022 жылғы 28 қараша — конфигурациялық файлға электрондық цифрлық қолтаңбаны (ЭЦҚ) тексеру өшірілген нақты пайдаланушылардың сәйкестендіргіштері қосылған. Бұл міндетті аутентификациясыз операцияларды жасау мүмкіндігін туғызады;
- 2023 жылғы 31 тамыз — екі нақты шарт бойынша төлем сомаларының дұрыстығын тексеру өшірілген, бұл қарастырылған шектеулерді айналып өтіп, қаржылық операцияларды жүргізу мүмкіндігін ашады.
Бұған тағы бір құжатталған факт қосылады: жүйедегі баға туралы ақпарат 2025 жылғы шілдеге дейін шифрланбаған, ал баға деректерімен операцияларды журналдау жүйесі сарапшылармен жеткіліксіз деп танылған. Бұл аудиттелетін кезең бойы сауда-саттыққа қатысушылар бәсекелестердің баға туралы