Абай облысында көгалдандыруды дезинфекциялау кезінде жоғары қауіпті химиялық инсектицидтер қолданылуда. Семейде масалармен күресуге 90 млн теңге бөлінгеніне қарамастан, тұрғындар жүргізіліп жатқан іс-шаралардың тиімсіздігіне шағымдануда. ФБРК редакциясы 2025 жылы Қазақстан өңірлерінде дезинфекциялау кезінде қандай препараттар қолданылатынын анықтайды.
Қатарынан үшінші жыл ФБРК редакциясы Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде жәндіктерді қандай препараттармен улайтынын талдайды. Біздің тергеу барысында аландатарлық заңдылықтар анықталуда: жергілікті билік халық денсаулығы мен экологияға ықтимал қауіптерді елемей, қауіпті химиялық заттарды қолдануды жалғастыруда.
ҚАЛАЛЫҚ САЯБАҚТАРДАҒЫ УЫТТЫ КОКТЕЙЛЬ
Біздің редакцияның ресми сұрауларына жауап ретінде Семей және Абай облысының Курчатов қалаларының тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық (ТҮКШ) бөлімдері 2025 жылы дезинфекциялау үшін қолданылатын препараттар туралы ақпарат берді. Семейде мердігер ұйым — «Ақтөбе облыстық бірлестігі «Дезинфекция» жеке медициналық мекемесі (ЖММ) — екі негізгі препаратты қолданады: «Торо» және «Штиль». Курчатовта көгалдандыруды өңдеу кезінде ресейлік «Денснаб-Трейд» ЖШҚ компаниясы өндірген «Циперметрин» қолданылды.
«Торо» препаратының құрамында лямбда-цигалотрин — екінші қауіптілік класындағы зат бар, ол шырышты қабықты тітіркендіреді, адамның жүрек-қан тамыр жүйесіне теріс әсер етеді және өкпе ісінуіне әкелуі мүмкін. Бұл пиретроидты инсектицид су организмдері үшін өте уытты және аралар мен басқа да тозаңдандырушы жәндіктер үшін өлімге әкеледі.
«Циперметрин», біз оның теріс әсері туралы Қостанай облысындағы дезинфекциялау туралы материалда егжей-тегжейлі жазғанбыз, сонымен қатар екінші кластың жоғары қауіпті заттарына жатады. Бұл инсектицид жүйке жүйесіне уытты әсер етуі, гормоналды тепе-теңдікті бұзуы мүмкін және өңделген беттерде 20-30 күнге дейін сақталады.
Тағы бір препарат — «Штиль» — үш әсер етуші заттың комбинациясы болып табылады: альфа-циперметрин, д-аллетрин және пиперонилбутоксид. Препарат формальды түрде қауіптіліктің үшінші класына жатқанымен, бұл компоненттердің үйлесуі адам денсаулығына, әсіресе балаларға елеулі қауіп төндіреді.
Осылайша, Абай облысында үш жоғары уытты препарат қолданылады: «Торо», «Штиль» және «Циперметрин». Олардың барлығы пиретроидты инсектицидтер тобына жатады және халықтың денсаулығына елеулі қауіп төндіруі мүмкін. Д-аллетрин діріл, бас ауруы және тері мен шырышты қабықтардың тітіркенуін тудыруы мүмкін. Пиперонилбутоксид басқа инсектицидтердің уыттылығын арттырады және жоғары концентрацияларда бас ауруын, жүрек айнуын және әлсіздікті тудыруы мүмкін.
ТИІМСІЗДІК ПАРАДОКСЫ
Жоғары уытты препараттардың қолданылуына және айтарлықтай бюджет қаражатының бөлінуіне қарамастан, дезинфекциялық іс-шаралардың тиімділігі күмәнді болып қалуда. Ratel.kz басылымының мәліметі бойынша, Семей тұрғындары әсіресе шалғайдағы шағын аудандарда масалардың көптігіне жаппай шағымдануда. Сонымен бірге, қансорғыш жәндіктермен күресуге шамамен 90 млн теңге бөлінген.
Заңды сұрақ туындайды: егер осындай агрессивті химиялық заттар қажетті нәтижені қамтамасыз етпесе, халық пен қоршаған ортаны негізсіз қауіп-қатерге ұшыратудың қажеті бар ма?
БАҒАЛАУ ӘДІСІ «ӨЗІНДЕ СЫНАУ»: АҚЫЛСЫЗДЫҚ ПА, ӘЛДЕ НОРМА МА?
Жағдайдың ерекше цинизмі дезинфекция тиімділігін бақылау әдістерінде жатыр. Семей қаласы әкімдігінің ақпараты бойынша, іс-шаралардың тиімділігі «өзінде сынау» есебі әдісімен бағаланады. ТҮКШ бөлімі Arnapress.kz басылымына хабарлағандай, мұндай «адамдық» санақтың 20 минуты ішінде 20 және одан да көп маса немесе бес және одан да көп шіркей анықталған кезде дезинфекция жүргізіледі.
«Қанатты шыбын-шіркей формаларының есебінің тиімділігін бағалау ашық табиғатта тәуліктік белсенділіктің шыңында жүргізіледі: кешке — күн батқанға дейін бір сағат бұрын, күн батқан кезде және күн батқаннан кейін бір сағаттан кейін», — деп хабарлады ТҮКШ бөлімі.
Парадоксальды жағдай туындайды: адам денсаулығына ықтимал қауіпті жоғары уытты препараттардың тиімділігін тексеру үшін бақылаушылар жәндіктердің шағуына өздерін ұсынуы керек. Мұндай тәсіл іс-шараларды ұйымдастырудың кәсібилігін күмәнға қана қоймайды, сонымен қатар өз қызметкерлерінің де қауіпсіздігіне толық немқұрайлылықты көрсетеді.
ҚАУІПТІ ШЕШІМДЕРДІҢ ҚАЙҒЫЛЫ САБАҚТАСТЫҒЫ
Абай облысында жоғары уытты препараттарды қолдану мәселесінің жаңа емес екенін атап өткен жөн. 2023 жылы ФБРК редакциясы өңірдегі дезинфекция жағдайын тергеген болатын. Сол кезде масалармен, шіркейлермен және басқа да зиянкестермен күресу үшін кем дегенде ықтимал қауіпті препараттар қолданылды: «Хлорпирифос», «Циперметрин» және «Титан» (құрамында тиаметоксам және лямбда-цигалотрин бар).
Хлорпирифос аутизммен ауыратын балалардың туылу қаупін арттырады, жүйке және жүрек-қан тамыр жүйелерін зақымдайды. Тиаметоксам бауыр мен бүйректі зақымдайды, құсу мен диареямен жеңіл улануды тудырады. Сатпаевта сол уытты тиаметоксамы бар «Актара» препаратын қосымша қолдану жоспарланған болатын.
2023 және 2025 жылдардағы жағдайды салыстыра отырып, өңірлік билік өткен сындардан сабақ алмағанын және қауіпсіз баламаларды іздеудің орнына агрессивті химияға сүйенуді жалғастырып жатқанын айтуға болады.
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ МЕДИЦИНАЛЫҚ ҚАУІПТЕР
Қалалық ортада «Торо», «Штиль» және «Циперметрин» препараттарын қолдану көптеген қауіптер туғызады. Лямбда-цигалотрин өңделген беттерде 2-3 аптаға дейін, ал топырақта — 30-60 күнге дейін сақталады. Циперметрин өңделген беттерде 20-30 күнге дейін, ал топырақта — 10 аптаға дейін сақталады. Бұл қала тұрғындары, оның ішінде балалар дезинфекция жүргізілгеннен кейін ұзақ уақыт бойы уытты заттардың әсеріне ұшырауы мүмкін дегенді білдіреді.
«Штиль» препараты беттерде 4-6 аптаға дейін әсер етеді, бұл да қала тұрғындарының денсаулығына елеулі қауіп төндіруі мүмкін. Үш препараттың да аралар мен су организмдері үшін жоғары уыттылығы ерекше алаңдаушылық тудырады — бұл жергілікті экожүйеге орны толмас зиян келтіруі мүмкін.
БАЛАЛАР ҚАУІП АЙМАҒЫНДА
Балаларымен серуендейтін отбасылар бар қалалық саябақтар мен скверлерде осындай уытты препараттарды