2021 жылы News Price тергеу жариялады «СПК Shymkent» АҚ туралы, ол кезде төраға қызметін атқарған Бауыржан Канкин басқарған. Журналистер мемлекеттік Әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациялар аймақтарды дамытудың орнына Қазақстанның сыртқы борышын қалай арттырып, бюджет қаражаты, жер және отбасылық бизнестің қатар өсуі схемалары арқылы басшылықты байытатынын ашты.
ФБРК редакциясы материалды түпнұсқа күйінде жариялайды, авторлардың орфографиясы мен пунктуациясы сақталған.
Қазақстанның әрбір облыс орталығында немесе республикалық маңызы бар қаласында жүз пайыз құрылтайшысы жергілікті атқарушы орган – облыс немесе қала әкімдігі болып табылатын акционерлік қоғам бар. Бұл ұйымдар «Әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорация» деп аталады және тиісті атауға ие – «Astana» ӘКК АҚ, «Shymkent» ӘКК АҚ және т.б.
Бастапқыда, бұл ұйымдар құрылған кезде, олардың миссиясы аймақтың әлеуметтік кәсіпкерлігін дамытуға және маусымдық өсу кезеңдерінде азық-түлік бағасын тұрақтандыруға көмектесу болады деп болжанған еді. Алайда, Қазақстанда әдеттегідей, жақсы ой дәстүрлі іске асырумен бұзылып, бүгінгі күні ӘКК кез келген жерге кірігіп, тіпті сыртқы борыштың қалыптасуына қатысуға да үлгерді.
Мәселен, 2020 жылдың басында «Shymkent» ӘКК АҚ ҚР сыртқы борыш құрылымында 11,5 млрд теңге көлемінде өз үлесіне ие болды, оның 2 млрды тек пайыздарды құрады, егер сол кездегі қала әкімі Ғабидолла Әбдірахымов ысырапшыл болмай, бюджетке өз қалтасындай қарамағанда бұл пайыздардан аулақ болуға болар еді.
Ал азық-түлік бағасының өсу кезеңдерінде оны тұрақтандыруға келетін болсақ, ӘКК құрған тұрақтандыру қорын қалыптастыру және өнімдерді демпингтік бағамен сөрелерге «шығару» тетігі тек өз басшылығы мен стабқорды қалыптастыруға қатысы бар адамдарды байыту тұрғысынан ғана тиімді болып шықты.
Бұған көз жеткізу үшін Google-ге «ӘКК стабқор қылмыстық іс» деп теріп, 6 мыңнан астам нәтиже алу жеткілікті, олардың ішінде стабқорға жауаптылар сотталған сомаларды да көруге болады – қарапайым азамат мұндай ақшаны екі өмірде де таба алмайды.
«SHYMKENT» ӘКК АҚ
ӘКК арасында ҚР сыртқы борышын қалыптастыру бойынша көшбасшы «Shymkent» ӘКК АҚ болып табылады. 2019 жылы республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті әкімдік жұмысынан орасан зор бұзушылықтарды анықтады, оның ішінде 2 млрд теңге – қаржылық бұзушылықтар және 10 млрдтан астамы – тиімсіз жоспарлау.
Сол кезде «Shymkent» ӘКК АҚ әкімдіктің кепілдігімен «7-20-25» тұрғын үй құрылысының мемлекеттік бағдарламасын іске асыру үшін 10 млрд теңге (шамамен $23,5 млн) сомасына облигациялар шығарды. Оның үстіне, олар мұны қаржыминін хабардар етпей жасады және облигацияларды мемлекеттік бағдарлама үшін дәстүрлі түрде белгіленген 0,25% орнына жылдық 9,75% -пен орналастырды. Осылайша, Шымкент тұрғындары бюджетке 2 млрд теңге (шамамен $4,7 млн) қарыз болып қалды.
Сол кездегі (2021 жыл - ФБРК ред. ескертпесі) «Shymkent» ӘКК АҚ басқарма төрағасы Бауыржан Канкин өзі басқаратын қоғам басқа ӘКК арасында қаржылық есептілік бойынша көшбасшы болатынына уәде берді.
Бұл түсінікті, Канкиннің өзі экономика бакалавры, іскерлік әкімшілендіру магистрі «Master of Business Administration» және қаржылық есептіліктегі сандармен ойнауды жақсы біледі. Мәселен, ӘКК-нің 2019 жылғы қаржылық есептілігінде компания жыл ішінде негізгі құралдарды (өндірістік қызметке тікелей қатысатын және 1 жылдан астам қолданылатын активтер) сатудан 3,7 млрд теңге алғаны көрсетілген, алайда сол есептіліктің «Баланс» бөлімінде жыл басында АҚ-ның негізгі құралдары небәрі 11 млн теңгені құрағаны көрінеді.
Қоғамның заң бойынша да, бухгалтерлік нормалар мен ережелер бойынша да есепті кезеңнің басындағы қалдықтан айтарлықтай асатын сомаға активтерді сатуға құқығы болмаған, ал егер бұл активтер есепті кезең ішінде пайда болып, негізгі құрал ретінде танылса да, оларды өндірістік қызметте 1 жылдан астам пайдалану қажет болар еді. «Не трусы киіңіз, не кресті шешіңіз» деген санаттағы классикалық жағдай.
«Shymkent» ӘКК АҚ және оның басшысы Бауыржан Канкин үнемі мақтануға, жаман ойынға жақсы жүз таңуға және олардың қаншалықты тиімді екенін айтуға тырысады, бірақ сандар әдетте керісінше айтады. Мысалы, конкурссыз бюджеттен 1 млрд 467 млн теңге (шамамен $3,5 млн) алу үшін, ӘКК-ге акциялар шығаруды жариялау жеткілікті, содан кейін қала әкімдігі жалғыз акционердің шешімімен бұл қаражатты қала бюджетінен тікелей АҚ шоттарына бағыттайды.
«Shymkent» ӘКК АҚ сайтында былай делінген: «Shymkent» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы инвестицияларды тарту арқылы аймақтағы экономикалық белсенділікті ынталандыратын және бәсекеге қабілетті тұрақты өндірістерді қалыптастыруға катализатор болатын аймақтық даму институты болып табылады». Алайда, егер ӘКК өз схемаларын жасырмаса, олар бойынша жобалар үшін жерді кадастрлық құны бойынша алып, нарықтық құны бойынша сататын болса, қандай бәсекеге қабілеттілік туралы сөз болуы мүмкін?
Оның үстіне, ӘКК жерді мүлдем бәсекеге қабілетті емес тәсілдермен емес, өз шығарған акцияларын төлеудің сол ескі схемасы бойынша алады. Мәселен, Шымкент қаласы әкімінің жалғыз акционер ретіндегі шешімімен, «Shymkent» ӘКК АҚ акцияларын төлеу есебіне олардың пайдасына Шымкент қаласының ұлттық және ат спорты түрлері бойынша кешенді спорт клубы» коммуналдық мемлекеттік мекемесі балансында тұрған, құны 70,5 млн теңге (шамамен $167 мың) болатын мүлік – ипподром ғимараттары мен құрылыстары берілді.
Бұл учаскенің төңірегінде жыл басында даулар өршіп, жергілікті тұрғындар ипподромның орнына элиталық тұрғын үй кешенін салуды шешкеніне қарсы болды. Қала әкімі Мұрат Айтенов сонда: «Саудаластық. Қатты саудаластық. Ипподромды тегін алғысы келді. Сауда қатты болды» деп сендірді. Рас, елдегі үшінші қаланың басшысы бұл саудадан кім пайда көретінін сендірмеді, бірақ ӘКК схемаларына қарағанда, бұл халық емес.
Кез келген схемалардың, белгілі сөзді қайта айтсақ, аты бар. Ал б