Интернет-алаяқтары 2025 жылдың алғашқы бес айында 18 мыңға жуық қазақстандықты алдады. Құқық қорғау органдары 10 мыңнан астам алдау фактісін тіркеді, зейнеткерлер мен кәмелетке толмағандар зардап шекті. Қылмыскерлер үш негізгі схеманы қолданады: жалған банк қызметкерлерінен қоңырау шалу, жалған хабарландырулар және жалған инвестициялар. Прокуратура күрес шараларын күшейтуде, бірақ қорғаудың басты құралы азаматтардың хабардар болуы больп қалады.
Бас прокуратураның баспасөз қызметінің деректеріне сәйкес, 2024 жылы Қазақстанда 22 870 интернет-алаяқтық жағдайы тіркелген. Ал 2025 жылдың қаңтар-мамыр аралығында ғана 10 145 адам алдауға ұшыраған. Зардап шеккендердің арасында — 1131 зейнеткер және 50 кәмелетке толмаған.
Қылмыс саны бойынша көшбасшы больп елорда қалады: Астанада 1548 алаяқтық жағдайы тіркелген. Одан кейін Алматы (1114), Қарағанды облысы (868), Павлодар облысы (861) және Ақмола облысы (792) тұр.
Алаяқтар көбінесе азаматтарға «банк қызметкерлері» больп көрініп қоңырау шалады немесе жалған интернет-хабарландырулар орналастырады. 2025 жылы алаяқтар бұл схемаларды тиісінше 2118 және 2104 рет қолданған. Жеке қауіп болып инвестициялық алаяқтықтар қалады: алаяқтар азаматтарды тез пайда табуға уәде беріп, көбінесе жоқ жобаларға тартып, содан кейін олардың барлық жинақтарын алып кетеді.
Қылмыскерлерді анықтау олардың көпшілігінің басқа елдердің аумағынан әрекет етуімен қиындайды. Осыған байланысты прокуратура кінәлілерді жауапкершілікке тарту үшін халықаралық серіктестермен өзара іс-қимылды белсенді түрде жолға қоюда.
Халықтың цифрландырылуы мен цифрлық сауаттылығының төмен деңгейі алаяқтар үшін қолайлы жағдай тудырады. Зейнеткерлер мен егде жастағы азаматтар көбінесе осал болып шығады, көпшілігі алдауды бірден танымайды. Прокуратурада атап өткендей, алаяқтыққа қарсы тұрудың ең тиімді тәсілі болып азаматтардың сақтығы қалады.
Ведомство негізгі сақтық шараларын еске салады:
- Телефон арқылы жеке деректеріңізді, әсіресе SMS-тен келген кодтар мен банк карталарының деректемелерін бермеңіз.
- Интернеттен сатып алу алдында сайттар мен хабарландыруларды тексеріңіз. Қауіпсіз мекенжай https:// деп басталады, ал тым төмен баға – күдіктенуге себеп.
- Тез табыс табуға уәделерге сенбеңіз. Қаржы ұйымдары туралы ақпаратты ҚР Ұлттық Банкінің сайты арқылы тексеруге болады.
- Бейтаныс сатушыларға алдын ала төлем жасамаңыз. Ең сенімдісі – тауарды алғаннан кейін төлеу.
- Құжаттардың фотосуреттерін үшінші тұлғаларға, тіпті мессенджерлерде де жібермеңіз. Күрделі парольдер орнатыңыз және екі факторлы аутентификацияны қосыңыз.
- Егер алаяқтықтың құрбаны болсаңыз, дереу банкке хабарласып, полицияға жүгініңіз. Жылдам әрекет ету ақшаны қайтару мүмкіндігін арттырады.
Прокуратура цифрлық саладағы қылмыстың өсуін тежеу үшін құқық қорғау органдарымен, банктермен және халықаралық құрылымдармен үйлестіруді жалғастыруда. Дегенмен, күш-жігердің тиімділігі азаматтардың хабардар болуы мен сақтығына тікелей байланысты.
ФБРК редакциясы оқырмандардың назарын бейтаныс адамдармен сөйлескенде, әсіресе телефон арқылы жеке деректерді немесе қаржылық операцияларды жүргізу туралы сөз болғанда, сақтықты сақтау қажеттігіне аударады. Күдік туындаған жағдайда тікелей банкке немесе құқық қорғау органдарына жүгіну ұсынылады.