Сайяси партиялардың жарғылары мен бағдарламалары - заңдық маңызы бар құжаттар. Оларда «жүйе тиіс» деп жазылса немесе өз ұйымының атауында әріп тасталса, бұл редакциялық немқұрайлылық емес: бұл партияның өмір сүретін құжаттарымен қалай жұмыс істейтінінің сипаттамасы.
ФБРК негізін қалаушы Кирилл Павлов Қазақстанның ресми тіркелген барлық жеті партиясының жарғылары мен бағдарламаларын Claude AI көмегімен тексерді. Президенттің жасанды интеллектпен жұмысты күшейту жөніндегі тапсырмасы себеп болды. Нәтиже: 14 құжат, 230-дан астам өрескел қате.
Павлов егжей-тегжейлі кестелерді өзінің Telegram-арнасында «Қазақ чувашы» жариялады. ФБРК кеңейтілген талдауды жариялайды.
НЕ ТЕКСЕРІЛДІ ЖӘНЕ ҚАЛАЙ ЕСЕПТЕДІ
Талдауға «AMANAT» партиясы, «Ақ жол» Қазақстан Демократиялық партиясы (ҚДП), Қазақстан Халық партиясы (ҚХП), «Ауыл» Халық-демократиялық патриоттық партиясы (ХДПП), Жалпыұлттық социал-демократиялық партия (ЖСДП), «Respublica» партиясы және «Байтақ» Қазақстан жасылдар партиясының жарғылары мен бағдарламалары енді.
«Respublica»-да екі бағдарламалық құжат, қалғандарында бір-бірден. Орфография, грамматика, синтаксис, заңдық-техникалық ресімдеу (нөмірлеу, ішкі сілтемелер, тілдік нұсқалардың үйлесімділігі) және орналасу қателері — кириллица мен латын әріптерінің араласуы ескерілді.
Өрескел қателердің жалпы саны бойынша (бағдарлама + жарғы) антирейтингті «Байтақ» (шамамен 49 қате) бастады, одан кейін ҚХП және «Respublica» (әрқайсысында шамамен 32), содан кейін ЖСДП (31), ХДПП «Ауыл» (27) және ҚДП «Ақ жол» (23). Жеті партияның ішінде ең аз қате саны - «AMANAT» (21).
«БАЙТАҚ»: «ЖАСЫЛ» СӨЗІНІҢ ҚАЛАЙ ЖАЗЫЛАТЫНЫН БІЛМЕЙТІН ЖАСЫЛДАР ПАРТИЯСЫ
«Байтақ» жалпы 49 қатемен рейтингті бастады және бұл сипаты бойынша мүлде екі түрлі сәтсіздіктің нәтижесі.
Партия бағдарламасында өзекті орфографиялық қате бар: «жасыл» сөзі құжат бойынша бірнеше ондаған рет екі «л» арқылы «жасылл» деп жазылған. «Жасылл экономика». «Жасылл технологиялар». Бағдарламаның тақырыбы: «Қазақстанның жасылл болашағы үшін». Бұл қате басу немесе жекелеген ақау емес - бұл экологиялық күн тәртібіндегі партияның негізгі сөзіндегі жүйелі сауатсыздық.
«Байтақ» жарғысы басқа мәселені анықтады: ол «AMANAT» жарғысының түпнұсқадағы барлық қателерін қоса алғанда, іс жүзінде сөзбе-сөз көшірмесі болып табылады. Соның ішінде партия әнұраны туралы тармақ мұраға қалды: «туындысы болып табылады» орнына «туынды болып табылады». Бұған «Байтақ» өзінікін қосты: «Саяси кеңестен сайланады», «сапасын лайықты бағалау», «Диаметрі - 19,56 миллиметр». Мәтіндік өзгеліктің фактісі бірдей қателерді қоса алғанда, фрагменттердің сөзбе-сөз сәйкестігімен расталады.
ҚХП: «ҚЫЗМ ЕТ» ЖӘНЕ КЕРІ ҚИЫҚ СЫЗЫҒЫ БАР СЪЕЗДЕ БЕКІТІЛГЕН ЖАРҒЫ
ҚХП жалпы шамамен 32 қате жинады және олардың санынан гөрі сипатымен ерекшеленеді.
2023 жылғы 3 қаңтарда кезектен тыс съезде бекітілген 2023 жылғы жарғыда «қызмет» сөзі бос орынмен терілген: «қыз мет». «және\немесе» конструкциясы тікелей слештің орнына кері қиық сызықпен құжаттың әртүрлі бөліктерінде үш рет кездеседі. Бір мандатты округтер туралы норма үш түрлі жерде қайталанады. Бұл бекіту алдында оқылмаған құжаттың белгілері.
ҚХП бағдарламасы - бөлек әңгіме. «Сот жүйесі қамтамасыз етуі тиіс» - бастауыш пен баяндауыштың сәйкеспеуі. «Кедейлік қаупінің өсуін төмендету» - мағынаны керісінше өзгертетін логикалық инверсия. «Қатаң жазалануы керек» - автотүзетумен жойылмайтын және тірідей өңдеуді қажет ететін қате басу. Егер көпшілік партияларда редакторлық жұмыстың іздері кем дегенде байқалса, ҚХП бағдарламасында олар жоқ.
ЖСДП: 12 ЖЫЛ БОЙЫ ЖАҢАРТЫЛМАҒАН БАҒДАРЛАМА ЖӘНЕ ӨЗ АТАУЫНДАҒЫ ҚАТЕ
ЖСДП - 31 қате - екі түрлі мәселенің үйлесімін көрсетеді. Партия әлі күнге дейін 2013 жылғы бағдарламамен жұмыс істейді: құжатқа 12 жыл, ол жаңартылмаған. Осы уақыт ішінде ол ауызекі сөздерді, ескірген конструкцияларды және синтаксистік қателерді жинақтады.
Жарғы XXI Кезектен тыс съезде 2023 жылы қайта бекітілген. Алайда қайта бекіту кезінде 9.5 тармағы толығымен қайталанған және оны ешкім байқамаған. Қосымша: жарғының 1.1 тармағында, партияның ресми атауында әріп тасталған: «демократиялық» орнына «демократиячская». Сайттың тақырыпшасында және басқа жерлерде сөз дұрыс жазылған. Қате съезде бекітілген құжат мәтінінде ғана орын алған.
«AMANAT», ҚДП «АҚ ЖОЛ», «АУЫЛ», «RESPUBLICA»: ЖҮЙЕЛІК, БІРАҚ ӘРТҮРЛІ АҚАУЛАР
«AMANAT» барлық ескертулерге қарамастан сауатсыздық рейтингінде соңғы орынды иеленді, яғни жетінің ішінде ең сауаттысы болды (21 қате). Өз атауында орналасу қателері тіркелген: «АМАNАТ» - А және Т кириллицалық, N латынша. Платформаның экономикалық бөлігінде - «қосымша құн» орнына «қосылған құн». Сонымен қатар «AMANAT» жарғысы «Байтақ» үшін үлгі болды.
ҚДП «Ақ жол» кері көріністі көрсетеді: тілдік тазалық бойынша жетінің ішінде ең жақсы бағдарлама және сонымен бірге нормативтік дәлдік бойынша ең әлсіз жарғы. Депутаттық мандаттарды кері қайтарып алу негіздерін белгілейтін 44.1 және 44.4 тармақтарында тізімдердегі септік жалғауларының жүйелі ақауы тіркелген. Бұл әлеуетті осал заңдық конструкция. Нақты құқықтық тәуекелдерді бағалау жеке талдауды қажет етеді.
ХДПП «Ауылда» - өз жарғысының жоқ тармақтарына сілтемелер (36.4 және 36.6) және бірнеше бөлімдерде нөмірлеудің қайта басталуы. «Respublicaда» - платформадағы бөгде абзацтың ортасында жоғалған мәтін фрагменті, 2023 жылғы редакцияда 3.6.6 тармақшасын алып тастағаннан кейін бұзылған нөмірлеу (нөмір сақталған, мазмұны жойылған), жарғының орыс және қазақ нұсқаларының сәйкес келмеуі.
ЖҮЙЕЛІК ҮЛГІ: БАРЛЫҚ ЖЕТІ ПАРТИЯДА БІРДЕЙ ҚАТЕЛЕР
Талдау көптеген партияларға ортақ бірнеше қатені тіркеді. «Ретінде» мағынасындағы «қалай» алдындағы үтір жеті партияның бесеуінде дұрыс қойылмаған. Біртекті нормативтік тізімдердегі септіктердің ақауы - жетінің алтауында. Аяқталмаған редакцияның іздері: үзілістер, қайталаулар, сынған нөмірлеу - барлық жетіде де, ерекшеліксіз.
Кирилл Павловтың болжауынша, «партиялардың барлығы бір және сол шектеулі заңгер-құрастырушылар тобының қызметін пайдаланады, олар партиядан партияға көшеді. Олардың ешқайсысы корректорды жалдамаған, кейбіреулері [партиялар] ЖИ дәуірінде пайда болғанына қарамастан».
Басқаша айтқанда, жүйелік қателер жеке немқұрайлылықты емес, қазақстандық партиялық іс жүргізудің жалпы инфрақұрылымдық мәселесін көрсетеді.
Павлов қазақ тілді әріптестерді құжаттар түзетілмей тұрып, осындай талдау жүргізуге шақырады.
ЫҚТИМАЛ САЛДАРЫ
Анықталған қателердің едәуір бөлігі редакциялық сипатта және тікелей құқықтық салдарға әкелмейді. Басқа бөлігі - әлеуетті осал. Мандаттан айыру негіздерінің нормативтік тізімдеріндегі септіктердің ақаулары, жоқ тармақтарға сілтемелер, қайталанған нормалар, бұзылған нөмірлеу және жарғының тілдік нұсқаларының сәйкес келмеуі - партия ішіндегі процедуралық дауларда немесе партиялық шешімдерге дау айту кезінде мұның бәрі ресми дәлел ретінде пайдаланылуы мүмкін. Әрбір құжатқа қатысты нақты құқықтық салдарды бағалау жеке заңдық талдауды қажет етеді.
Құқықтық тәуекелдерден басқа, құжаттардың сапасы институционалдық мәдениет туралы мәселе қояды. Жарғы - бір реттік құжат емес: ол ұйымның өмірін жылдар бойы реттейді. Бағдарлама - бұл сайлаушылар партияны бағалайтын ниеттер туралы жария мәлімдеме. Экологиялық күн тәртібіндегі партия өзінің негізгі сөзінің қалай жазылатынын білмесе, ал жүйелі оппозиция рөліне үміткер партия он екі жыл бұрынғы бағдарламамен өмір сүрсе - бұл өз құжаттарына деген көзқарастың сипаттамасы.