Жақында ФБРК редакциясына «Колос» шаруа қожалығы (ШҚ) өкілдерінен арыз түсті, олар дәнді дақылдар өсірумен айналысады. Олар бір қарағанда сенімді болып көрінген компанияға сеніп, егіннен де, ақшадан да айырылғандарын айтып берді. Анықталғандай, бұл жалғыз жағдай емес.
2022 жылғы маусымда Ақмола облысының мамандандырылған ауданаралық экономикалық соты әділ шешім шығарғандай болды: «Зерногрейн» ЖШС екі шаруа қожалығына – «Колос» ШҚ және «Наталиса» ШҚ – көп миллиондық қарыздарын төлеуге міндеттелді. Алайда әділдік қағаз жүзінде ғана қалды, ал фермерлер ақшасыз және астықсыз қалды.
Оқиға қызықты ұсыныстан басталды. 2022 жылы екі шаруа қожалығының басшыларына бұрынғы таныс әйел «Зерногрейн» ЖШС арқылы тартымды бағамен астық сатуды ұсынды.
Таныс әйел құжаттарды рәсімдеуді өз мойнына алды, көп ұзамай ШҚ «Зерногрейн» ЖШС-мен астық жеткізу туралы шарттарға қол қойды. Шарттар бойынша «Наталиса» ШҚ 5,4 млн теңге, ал «Колос» ШҚ 23,7 млн теңге алуы тиіс еді.
Алайда кәсіпкерлер төлемді көрмеді. Төлемдердің көптеген кейінге қалдырылуы белгісіз мерзімге созылды. Ешкім ақшаны ерікті түрде қайтармайтыны белгілі болғанда, фермерлер сотқа жүгінді.
Сот шешімі «Зерногрейн» ЖШС-ні «Наталиса» ШҚ-ға 7,3 млн теңгеден астам соманы 2022 жылғы 30 қыркүйекке дейін, ал «Колос» ШҚ-ға 23,9 млн теңгені сол жылғы 15 қазанға дейін төлеуге міндеттеді. Сомаға негізгі қарыз, тұрақсыздық айыппұлдар және шаруа қожалықтарының өкілдік шығындары кірді. Бірақ осыдан кейін де ақша пайда болмады.
Оның үстіне, борышкер компания басшысының мүлкін тексеру таңғаларлық жағдайды көрсетті: оның атында ешқандай жылжымайтын мүлік жоқ, ал бұрын өзіне тиесілі екі автокөлік есептен шығарылған. Сонымен қатар, автокөліктердің бірі «Еуразиялық Банкте» кепілде болған.
Тек 2021 жылғы наурызда тіркелген «Зерногрейн» ЖШС бүгінде жұмыс істемейтін деп танылғаны назар аудартады. Компанияның атқарушылық іс жүргізу бойынша берешегі – 43 млн теңгеден астам. kompra.kz сервисінің деректеріне сәйкес, оған тіркеу және нотариаттық әрекеттерге тыйым салу, банктік шоттарына тыйым салу, басшылығының елден шығуына тыйым салу салынған.
Құқық қорғау органдары «Наталиса» ШҚ ісін қарап, күтпеген қорытындыға келді: «Зерногрейн» ЖШС-нің әрекеттерінде қылмыстық құқық бұзушылық белгілері жоқ, себебі сот шешімін орындамауда ниет жоқ. Сонымен бірге, «Колос» ШҚ ісі әлі де іс жүргізуде.
Бұл оқиға бірқатар алаңдатарлық сұрақтарды туындатады. Шаруа қожалықтарына тиесілі жүздеген тонна астық қайда жоғалды? Егер астық сатылған болса, оны сатудан түскен түсім қайда? Ең бастысы – неліктен адал емес сатып алушының банкроттығы адал фермерлер үшін апатқа айналады, ал мемлекеттік жүйе олардың мүдделерін қорғауға қабілетсіз болып шығады?
Бұл сұрақтар жауапсыз қалып, ондаған миллион теңге төленбеген күйде қалғанда, кез келген басқа шаруа қожалығына қайталануы мүмкін қауіпті прецедент жасалады. Ал бұл енді шаруашылық жүргізуші субъектілердің жеке дауы емес, шұғыл шешімді қажет ететін жүйелік проблема.