ФБРК редакциясы Қазақстан өңірлерінде 2025 жылы қалалық екпелерге дезинсекция жүргізу кезінде қандай препараттар қолданылатынын талдауды жалғастыруда.
Белгілі болғандай, Шымкентте жасыл аймақтарды өңдеу айтарлықтай күшейтілген: егер бұрын іс-шаралар жылына 4 рет жүргізілсе, қазір олар маусымда 10 рет жүргізіледі. Бұл ретте Жоғары уыттылығына байланысты Еуропалық Одақ елдерінде тыйым салынған хлорпирифос пен циперметрин заттарын қамтитын «Кардинал» препараты қолданылады.
«ИМИДОРДАН» «КАРДИНАЛҒА»: ӨҢДЕУДІҢ ОН ЕСЕ КҮШЕЙТІЛУІ
2023 жылы Шымкентте дезинсекциялық жұмыстар үшін «Имидор» және «Энжио» препараттары қолданылған. Біріншісі неоникотиноидтар класындағы имидаклопридті, екіншісі тиаметоксам мен лямбда-цигалотрин комбинациясын қамтиды. Бұл заттардың барлығы тозаңдандырушы жәндіктерге теріс әсер етуіне байланысты ЕО елдерінде қолдануға тыйым салынған препараттар тізіміне енеді.
2025 жылы тәсіл түбегейлі өзгерді. Қала әкімінің тапсырмасы бойынша дезинсекциялық іс-шаралардың қарқындылығы екі еседен астам ұлғайтылды. Қазір өңдеулер кең ауқымды аумақтарда жүргізіледі:
- 14 саябақ (2,6 млн шаршы м) — маусымда 10 рет
- 37 өзен мен канал (1,3 млн шаршы м) — 5 рет
- 49 гүлзар мен аллея (1,2 млн шаршы м) — 5 рет
Жұмыстарды орындауға 30 маман және 20 бірлік арнайы техника жұмылдырылған.
МЕРДІГЕРМЕН ПРОБЛЕМАЛАР
Тендердің жеңімпазы — 2009 жылы тіркелген және ауылшаруашылық қызметтеріне маманданған Түркістан облысының шағын компаниясы «Satti Tulik» ЖШС болды. Компания адам үшін II қауіптілік класындағы заттардың комбинациясы — хлорпирифос пен циперметринді қамтитын «Кардинал» препаратын қолданады.
Айта кету керек, «Satti Tulik» ЖШС көрсетілетін қызметтердің сапасына қатысты проблемалары бар. Мамыр айында компания Түркістан облысының су айдындарындағы масалармен күрестегі кемшіліктері үшін 1,4 млн теңге көлемінде айыппұл алды, бұл ретте орындалған келісімшарт сомасы 1,5 млрд теңгеге жуық болған. Осы кезде көршілес өңірде компания «Бактицид» биологиялық препаратын қолданады, бірақ оның өзімен де қойылған міндеттерді жеңе алмайды. Қалалық аумақтарды улы химиялық препаратпен өңдеу сеніп тапсырылған мердігердің кәсіби құзыреттілігіне қатысты сұрақтар туындайды.
ҚАЛАЛЫҚ ОРТАҒА АРНАЛМАҒАН ПРЕПАРАТ
«Кардинал» — ауыл шаруашылығында қолдануға арналған күшті контактілі-ішекті инсектоакарицид. Өндіруші препараттың адамдар мен жануарлар болмаған кезде егістіктер мен ашық алаңдарда қолдануға әзірленгенін тікелей көрсетеді. Оны елді мекендерде, аулаларда, балабақшалар мен саябақтарда қолдану нұсқаулықпен регламенттелмеген.
Хлорпирифос фосфорорганикалық қосылыстарға жатады және қауіпсіздік шаралары сақталмаған жағдайда, ингаляция немесе теріге тию кезінде ауыр улануды тудыруы мүмкін. Пиретроидтар тобындағы Циперметрин мысықтар, балықтар, аралар және су организмдері үшін өте уытты. Нұсқаулыққа сәйкес, препаратты су фаунасы үшін уыттылығына байланысты су айдындарына 2 км жақын жерде қолдануға тыйым салынады.
ҚАЛАЛЫҚ ЭКОЖҮЙЕГЕ ҚАУІПТЕР
Ауылшаруашылық инсектицидін тығыз қоныстанған қалалық ортада қолдану көптеген қауіптер тудырады. Қаланың 37 өзені мен каналын су айдындарының жанында қолдануға тыйым салынған препаратпен өңдеу су экожүйесіне елеулі зиян келтіруі мүмкін. Дала жағдайынан айырмашылығы, қалада өңделген аумақтарды адамдар мен үй жануарларымен жанасудан оқшаулауды қамтамасыз ету мүмкін емес дерлік.
Әсіресе балалар осал, олардың улы заттарға сезімталдығы ересектерге қарағанда айтарлықтай жоғары. Сақтық шаралары сақталмаған жағдайда, ауадағы заттардың төмен концентрациясында да неврологиялық белгілер, аллергиялық реакциялар және интоксикацияның басқа да көріністері мүмкін. Өңдеу жиілігінің он есе артуы улы заттардың қала тұрғындарының ағзасына кумулятивті әсер етуіне әкелуі мүмкін.
ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ТӘЖІРИБЕ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМИ ДЕРЕКТЕР
Хлорпирифос халықаралық ғылыми қоғамдастықтың ерекше назарында. 2014 жылы АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі хлорпирифос қолданылған егістіктерден 1,5 км қашықтықта тұратын жүкті әйелдерде аутизм спектрінің бұзылыстары бар балалардың туылу ықтималдығы 60% -ға өскенін анықтады.
2021 жылы АҚШ хлорпирифосты балалардағы неврологиялық зақымданулармен байланысына байланысты тыйым салды. Еуропалық Одақ елдерінде хлорпирифос та тыйым салынған зат болып табылады. Дұрыс қолданбаған жағдайда, ол адамның жүрек-қан тамырлары, тыныс алу және орталық жүйке жүйелеріне күйзелтуші әсер етуі мүмкін.
Циперметрин қолдану шарттары бұзылған кезде ерлердің репродуктивті жүйесіне уытты әсер етуі және сүтқоректілердің орталық жүйке жүйесіне теріс әсер етуі мүмкін. Зерттеулер пиретроидтарды дұрыс қолданбау мен денсаулықтың әртүрлі бұзылыстары арасындағы байланысты көрсетеді.
ТӘСІЛДЕРДІ ҚАЙТА ҚАРАУ ҚАЖЕТТІГІ
Жыл сайын Қазақстанда адамдардың дезинсекциялық препараттармен улану жағдайлары тіркеледі. Қатарынан үшінші жыл ФБРК редакциясы өңірлердегі қалалық дезинсекция тәжірибелерін талдап, әкімдіктерді препараттар мен мердігерлерді таңдауға жауапкершілікпен қарауға шақырады.
Бұған дейін біз Ақтөбеде де қалалық дезинсекция үшін ауылшаруашылық препараты имидаклопридті қолданатынын жазған болатынбыз, ол ауылшаруашылық дақылдарын қорғауға арналғанына қарамастан.
Қалалық ортада күшті ауылшаруашылық пестицидтерін қолдану ерекше негіздемені талап етеді. Егер егінді қорғау үшін мұндай инсектицидтерді қолдану экономикалық тұрғыдан ақталуы мүмкін болса, адамдар өңделген нысандарға тікелей жақын жерде болатын қалаларда халықтың қауіпсіздігі басымдыққа ие болуы керек.
Адамдар мен жануарлар үшін қауіпсіз биологиялық препараттардың болуы қалалық ортаға улы химиялық заттарды таңдауды әсіресе даулы етеді. Әсіресе мердігердің биологиялық баламалармен жұмыс істеу тәжірибесі болған кезде, тіпті сәтсіз болса да.
ҚОРЫТЫНДЫ
Шымкенттегі жағдай қалалық дезинсекцияға көзқарастағы жүйелі проблемаларды көрсетеді. Қалалық ортаға арналмаған препаратпен өңдеу қарқындылығының он есе артуы мердігердің күмәнді құзыреттілігімен үйлесіп, халықтың денсаулығы мен қалалық экожүйеге елеулі қауіптер тудырады.
Әкімдіктер ауыл шаруашылығы стандарттарынан ерекшеленетін қалалық дезинсекция үшін арнайы регламенттер әзірлеу