В Қарағанды облысында дезинсекциялық іс-шараларды жүргізу кезінде «Карате Зеон», «Фаворит В.К.Э.» және «Циперметрин» химиялық препараттары қолданылады, олар тұрғындардың денсаулығы мен аймақ экологиясына әсері туралы негізделген алаңдаушылық тудырады. ФБРК редакциясы 2025 жылы Қазақстан бойынша қалалық көгалдандыру нысандарын дезинсекциялау кезінде қандай препараттар қолданылатынын талдайды.
Қатарынан үшінші жыл ФБРК редакциясы елдің әртүрлі аймақтарында жәндіктерге қарсы өңдеу қандай препараттармен жүргізілетінін зерттейді. Біздің мониторинг барысында белгілі бір үрдістер анықталады: көптеген аймақтарда қауіпсіз баламалар болғанымен, халық денсаулығы мен экология үшін ықтимал қауіп төндіретін химиялық заттарды пайдалану жалғасуда.
ҚАРАҒАНДЫ ОБЛЫСЫ: ХИМИЯЛЫҚ ПРЕПАРАТТАРДЫҢ СПЕКТРІ
Қарағанды облысы әкімдігінің ресми ақпараты бойынша, аймақта масалар мен шіркейлерге қарсы дезинсекциялық іс-шаралар басталған. Өңдеу саябақтарды, скверлерді, иесіз су қоймаларын және жәндіктердің көбеюінің басқа да ықтимал ошақтарын қамтиды. Осы мақсаттар үшін үш препарат қолданылады: «Карате Зеон», «Фаворит В.К.Э.» және «Циперметрин».
Айта кету керек, билік жәндіктермен күресудің химиялық әдістеріне басымдық береді, дегенмен басқа аймақтарда биологиялық препараттарды қолдану бағытында қадамдар жасалуда.
ҚОЛДАНЫЛАТЫН ИНСЕКТИЦИДТЕРДІҢ СИПАТТАМАСЫ
Қарағанды облысында қолданылатын препараттарды талдау адамдардың денсаулығы мен қоршаған орта үшін белгілі бір қауіптердің бар екенін көрсетеді.
«Карате Зеон», әсер етуші заты лямбда-цигалотрин болып табылады, жоғары қауіпті заттарға жатады. Бұл инсектицид шырышты қабықтарды тітіркендіруі, адамның жүрек-қан тамыр жүйесіне теріс әсер етуі және кейбір жағдайларда өкпенің ісінуіне әкелуі мүмкін. Ағзамен жанасқан кезде бас ауруы, атаксия және тремор сияқты белгілер пайда болуы мүмкін.
«Фаворит В.К.Э.» құрамында пиретроидтердің (циперметрин, тетраметрин) және пиперонилбутоксидтің комбинациясы бар. Препаратты орташа қауіпті заттарға жатқызады, бірақ уланудың ықтимал белгілеріне бас айналу, жүрек айну, шырышты қабықтардың тітіркенуі және контактілі дерматит пен көздің жасаурауы сияқты аллергиялық реакциялар кіреді.
«Циперметрин» – жоғары уытты инсектицид, ол зерттеулерге сәйкес ерлердің репродуктивті жүйесіне уытты әсер етуі, сүйек кемігінің микроядроларының көбеюіне ықпал етуі және психикалық күйге әсер етуі мүмкін. Ағзаға түскен кезде бас ауруы, бас айналу, қозғалыстарды үйлестірудің бұзылуы және жүйке жүйесінің зақымдануының басқа да белгілері байқалуы мүмкін.
Естеріңізге сала кетейік, бұған дейін біз циперметриннің теріс әсері туралы Қостанай облысындағы дезинсекция туралы материалда жазған болатынбыз, онда бұл препарат балалар сауықтыру лагерлерінде өңдеу кезінде қолданылады.
ӨТКЕН ЖЫЛДЫҢ ЖАҒДАЙЫ
Біздің зерттеуіміздің деректері бойынша, 2024 жылы Қарағанды облысының әртүрлі қалалары мен аудандарында әртүрлі препараттар қолданылған.
Мәселен, Приозерскіде «Каратэ Зеон», Шахтинск және Сараньда – құрамында хлорпирифос пен циперметрин бар «Димигран» және «Агран» қолданылған. Осакаров және Нура аудандарында да «Агран» және «Аверфос» қолданылған.
Айта кету керек, барлық әкімдіктер қолданылатын препараттар туралы толық ақпарат бермеген, бұл аймақтағы жағдайды толыққанды талдауды қиындатады.
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕР ЖӘНЕ ҰЗАҚ МЕРЗІМДІ ПЕРСПЕКТИВАЛАР
Адам денсаулығына ықтимал қауіптерден басқа, қолданылатын инсектицидтер аймақтың экожүйесіне әсер етуі мүмкін. Үш препарат та балықтар, аралар және су организмдері үшін жоғары уыттылыққа ие. Табиғи жүйелер мен ауыл шаруашылығының жұмыс істеуінде маңызды рөл атқаратын тозаңдандырушы жәндіктерге олардың әсері ерекше алаңдаушылық тудырады.
«Карате Зеон» құрамына кіретін Лямбда-цигалотрин ірі аралар, аралар және басқа тозаңдандырушы жәндіктер үшін өлімге әкелуі мүмкін және су ортасында өзгерістер тудыруы мүмкін. «Фаворит В.К.Э.» компоненті Тетраметрин де су организмдері үшін уытты.
Маңызды фактор препараттардың ұзақ қалдық әсерге ие болуы болып табылады: 3-4 аптадан («Фаворит В.К.Э.») топырақта 2 айға дейін («Карате Зеон»). Бұл өңдеуден кейін әсер етуші заттар қоршаған ортада сақталып, биологиялық әртүрлілікке әсер етуін жалғастырады дегенді білдіреді.
ТИІМДІЛІК ПЕН ҚАУІПСІЗДІКТІҢ ТЕҢДЕСТІГІ
Қолданылатын препараттардың сипаттамаларын ескере отырып, Қарағанды облысының билігіне дезинсекцияның қауіпсіз әдістеріне біртіндеп көшу мүмкіндігін қарастыруды ұсынуға негіз бар. Биологиялық препараттар бар, олар дұрыс қолданған кезде жәндіктердің популяциясын тиімді бақылай алады, сонымен бірге қоршаған ортаға әлеуетті жүктемені азайтады.
Жүргізілетін өңдеулер, олардың мерзімдері және ұсынылатын сақтық шаралары туралы халықтың хабардар болуын жақсарту да маңызды бағыт бола алады. Әкімдіктің жауабында хабардар ету әлеуметтік желілер мен мессенджерлер арқылы жүргізілетіні көрсетілгенімен, біздің байқауымызша, көптеген тұрғындар қолданылатын препараттардың қасиеттері мен ықтимал әсері туралы жеткілікті түсінікке ие емес.
Біздің редакцияға берген түсініктемесінде Қарағанды облысының әкімдігі мынаны атап өтті:
«Барлық қолданылатын құралдар ресми түрде мемлекеттік тізілімге енгізілген және оларды қолдану қатаң реттеледі. Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, дезинсекциямен тек оқытылған қызметкерлері бар лицензияланған ұйымдар айналысуға құқылы. Өңдеу тек рұқсат етілген концентрацияларда жүргізіледі, бұл адамдардың денсаулығына зиян келтіруді болдырмайды.»
Дезинсекция жүргізу, әсіресе жазғы кезеңде, жәндіктердің санын бақылау үшін қажетті шара болып табылады. Дегенмен, препараттарды таңдау олардың тиімділігін ғана емес, сонымен қатар экологиялық қауіпсіздік саласындағы заманауи үрдістерді де ескере отырып, салмақты көзқарасты талап етеді.
Қарағанды облысында инновациялық әдістемелерді біртіндеп енгізу, халықпен ақпараттық жұмысты күшейту және қолданылатын құралдардың тиімділігін тұрақты бақылау арқылы дезинсекция жүйесін одан әрі жетілдіру мүмкіндіктері бар.
ФБРК редакциясы аймақтық билікке елдің кейбір басқа аймақтарында жасалып жатқандай, биологиялық препараттарды немесе қауіптілік