Қазақстанда атом электр станциясын (АЭС) салу мәселесі бойынша референдум өтті. Референдумның Орталық комиссиясы (РОК) қорытындысы бойынша, АЭС салуға 5,5 млн астам адам (71,12%) дауыс берді.
Референдум өткізу үдерісі ешқандай кедергісіз және оқиғасыз өтіп, соңғы жылдардағы ең ұйымдасқан үдерістердің бірі болды. Бұл туралы тек статистика ғана емес, сонымен қатар АЭС қарсыластары ешқандай елеулі бұзушылықтарды анықтай алмағандығы да дәлелдейді.
Бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілерде АЭС-тің экологияға, экономикаға және Қазақстанның геосаяси жағдайына ықтимал зиянды әсері туралы ақпарат тараған кезде, атом электр станциясын салуға қарсылар қазіргі уақытта әлемде 439 ядролық энергетикалық реактор пайдаланылып жатқанын, тағы 64-і салынып жатқанын елемей қалды.
Сонымен қатар, 96 реактор АҚШ-та, 61-і Францияда, 54-і Қытайда, 31-і Жапонияда, 26-ы Ресейде және 25-і Оңтүстік Кореяда орналасқан. АЭС қарсыластары бұл фактілерді байқамауды жөн көріп, АЭС-тен бас тартқан Германияға баса назар аударады. Алайда қазір Германия көршілерінен электр энергиясын сатып алуда және жақын арада атом электр станциясын салу туралы ойлануы әбден мүмкін.
Осы тұста сұрақ туындайды: егер әлемдік державалар мен дамушы мемлекеттер атом энергетикасына сүйенуді жалғастырса, Қазақстан неге шетте қалуы керек?
Еске сала кетейік, Қасым-Жомарт Тоқаев атом электр станциясын салу өте маңызды экономикалық және саяси мәселе екенін бірнеше рет атап өткен болатын. Мемлекет басшысы АЭС салу туралы түпкілікті шешімді халық қабылдайтынына сендірді. Осыған байланысты ол мәселені жалпыхалықтық референдум арқылы шешуді ұсынды.
Жыл бойы Қазақстанның барлық өңірлерінде ықтимал АЭС құрылысына арналған жұртшылық талқылаулары өткізіліп, онда атақты ғалымдар жұртшылыққа атом энергетикасының артықшылықтарын, заманауи технологиялардың қауіпсіздік деңгейін, атом станциясының жұмыс принциптерін және т.б. егжей-тегжейлі және қолжетімді түрде түсіндірді.
Референдум өткізілген күні Тоқаев атом электр станциясы «ең заманауи технологиялары бар әлемдік компаниялар консорциумы» салуы керектігін айтты. Президент бұл мәлімдемесімен, жобаның мердігері ретінде «Росатом» анықталған және Қазақстан Ресейге энергетикалық және саяси тәуелділікке түседі деп күдіктенген АЭС қарсыластарының дәлелдерін жойған болуы мүмкін.
Бір қызығы, бұл туралы ең қатты дауыстап Германияда ұзақ тұрып, Ресейдің мүддесіне қарсы жұмыс істейтін, ал қазір, шамасы, Қазақстанның да мүддесіне қарсы жұмыс істейтін ресейлік эко-белсенді Владимир Сливяк мәлімдеді. Сливяк АЭС құрылысына қарсы шығатын қазақстандық БАҚ-та сарапшы ретінде 2023 жылдан бастап пайда бола бастады.
АЭС құрылысын қолдау дауыстарының көпшілігін көрсеткен референдумның алғашқы нәтижелеріне ол Қасым-Жомарт Тоқаевтың саясаты мен оның Владимир Путинмен қарым-қатынасы туралы жағымсыз пікір білдірді, бұл Қазақстанның ішкі істеріне араласу әрекеті ретінде қарастырылуы мүмкін.
Қазақстандық эко-белсенділер де ядролық қарсы науқаннан тыс қалмады. Бұған дейін БАҚ бірнеше кездейсоқ емес сәйкестіктерді байқаған – елдің түрлі өңірлерінде қоғамдық тыңдаулар өткізу кезінде АЭС құрылысына қарсы бірдей адамдар белсенді түрде сөйлеген. Олар өз наразылықтарымен сарапшылардың сөздерін бұзған.
Журналистер АЭС құрылысына белсенді қарсылардың кейбірі (Ернар Рахимжанов, Мадина Күкетайқызы, Эльвира Бекзадина, Амангелді Джахин, Мереке Нұғманов, Алина Смақова) тіркелмеген «Алға, Қазақстан!» саяси партиясының мүшелері екенін анықтады, бұл олардың сөздері неғұрлым кең саяси ойынның бөлігі екенін көрсетеді.
Бір қызығы, «Алға, Қазақстан!» белсенділері партиялық рәміздерсіз қоғамдық талқылауларға қатысып, өздерінің партиялық тиесілігін жасыруды жөн көрді. Бұл, шамасы, партияның тіркелмегендігіне байланысты және қаржыландыру көздерінің немесе кураторлардың болуын жоққа шығаруға болмайды.
ФБРК редакциясы АЭС құрылысына қарсылар болжамды түрде бөлінген ықтимал коалициялар туралы бірнеше рет жазған болатын. Олардың біріне АҚШ-тан қаржыландыру алатындар, атап айтқанда, кейбір журналистер, қоғам қайраткерлері, үкіметтік емес ұйымдар және аз танымал экологиялық ұйымдар кіреді.
Мысалы, шетелдік гранттар алушы құқық қорғаушы Ғалым Әгелеуов 2019 жылы-ақ Өзбекстаннан айырмашылығы, Қазақстан АЭС салу мәселесін қоғамдық тыңдауға қоятынын және шешім халық дауыс беруі арқылы қабылданатынын жазған болатын. Бірақ үгіт-насихат кезеңінде оның риторикасы өзгерді.
Көптеген қазақстандық оппозициялық қайраткерлерге «көңіл-күйдің мұндай ауысуы» тән ерекшелікке айналды. Олардың қатарына, мысалы, KEGOC компаниясының бұрынғы басшысы Асет Наурызбаевты немесе «Қазатомөнеркәсіптің» бұрынғы басшысы Мұхтар Жәкішевті жатқызуға болады.
АЭС құрылысына қарсылықтың одан да одиозды көрінісі ретінде 7-10 қазан аралығында Алматыда Қазақстандық феминистік бастама «Феминита» өткізіп жатқан экологияның ЛГБТ-қауымдастығына әсері тақырыбындағы «Лезбияндық құрылтайды» атауға болады.
Батыс құрылымдары демеушілік ететін «Феминита» қозғалысы гендерлік теңдік мәселелерін шешудің орнына экологиялық және энергетикалық күн тәртібіне көшуді ұйғарғаны назар аудартады. Олар сондай-ақ өз жақтастары арасында кездесулер мен дәрістер ұйымдастырып, АЭС құрылысына белсенді түрде қарсы тұруға тырысты.
АЭС қарсыластары тіпті болжамдар мен қоғамдық көңіл-күйді талдауға жүгінуге тырысты. 2023 жылдың қазан айында «Demoscope» қоғамдық пікірді жедел мониторингілеу бюросы «Paperlab» зерттеу орталығымен бірлесіп, «MediaNet» халықаралық журналистика орталығының қолдауымен «Қазақстандықтардың АЭС салуға қатынасы» тақырыбында сауалнама жүргізді.
Айта кету керек, Paperlab та, MediaNet те көптеген батыс құрылымдарымен, оның ішінде Open Society Foundation, АҚШ Халықаралық даму агенттігі (USAID), Internews халықаралық журналистика орталығы және Конрад Аденауэр қорымен қаржыландырылады.
Әлеуметтік зерттеу нәтижелері бойынша, сауалнамаға қатысушылардың 46,6%-ы АЭС салу идеясын қолдаған, шамамен 38%-ы қарсы шыққан, ал тағы 36,9%-ы Қазақстанда атом электр станциясын салу жоспарлары туралы мүлдем білмеген.
Алайда, Paperlab зерттеу орталығының басшысы, әлеуметтанушы Серік Бейсембаев өз зерттеуінің нәтижелеріне қарамастан, Қазақстанда АЭС жақтастарының көптігіне күм